Displaying items by tag: Φιλοσοφία

Βιλλιώτη Κατερίνα  Δασκάλα ΠΕ 70

Σύμφωνα με τον Φαίδρο η ψυχή είναι κάτι που έχει κίνηση και μάλιστα κίνηση που δημιουργείται από εσωτερικά αίτια. Έτσι λοιπόν η ψυχή έχει αυτόνομη κίνηση. Κι ό,τι κινείται μόνο του και για πάντα είναι αθάνατο. Ό,τι όμως κινεί κάποιο άλλο αντικείμενο και κινείται επίσης από άλλο έχει αρχή και τέλος  στη διάρκεια της κίνησής του και επομένως στη  ζωή του.  Η ψυχή έχει δύο χαρακτηριστικά : τη ζωή και την κίνηση. Η αρχή της ζωής είναι η ψυχή. Χωρίς την ψυχή δεν υπάρχει ζωή. Η  κίνηση της ψυχής περιέχει κίνηση ζωής κι είναι αυτοδύναμη και γεμάτη δημιουργία. Η κίνηση της ψυχής είναι αιώνια δεν υπάρχει τέλος. Η ψυχή δεν καταστρέφεται ούτε παύει να υπάρχει από κάθε κακό. Το   κακό δεν έχει τη δύναμη να κάνει την ψυχή να μην υπάρχει. Η ψυχή δεν καταστρέφεται λοιπόν και μένει η ίδια , γιατί έχει δύναμη να κινεί τον εαυτό της  χωρίς να σταματήσει την κίνησή της αλλά και να κινεί όλα τα υπόλοιπα. Η ζωή και η αυτοκίνηση αποτελούν τα δύο κύρια χαρακτηριστικά της ψυχής τα οποία στην ουσία είναι το ίδιο, γιατί η ζωή είναι αυτοκίνηση. Χωρίς ψυχή δεν υπάρχει ζωή. Βέβαια και ο ορισμός της κίνησης δεν μπορεί να αποδώσει την έννοια της ψυχής στη βάση της. Έτσι ο Πλάτων χρησιμοποιεί  ένα μύθο για να προσεγγίσει αλληγορικά την έννοια της ψυχής.

 Παριστάνει την ψυχή με άρμα που το σέρνουν δύο φτερωτά άλογα ( ο θυμός και το επιθυμητικόν)  που τα οδηγεί ένας ηνίοχος,  που είναι ο νους. Άρα έχουμε τρεις δυνάμεις της ψυχής που έχουν σχέση μεταξύ τους και η σχέση αυτή δεν είναι πάντοτε αρμονική εφόσον είναι διαφορετικά τα μέρη που την αποτελούν. Όταν τα άλογα δεν είναι καλά οι δυνάμεις της ψυχής φθείρονται . Η ψυχή προσκολλάται στο σώμα κι αποπροσανατολίζεται. Σύμφωνα με το μύθο του Φαίδρου έχουμε τρεις κατηγορίες ψυχών .

 Στην πρώτη κατηγορία ανήκουν οι ψυχές που έχουν πετύχει να μοιάσουν περισσότερο στο θεό. Η ψυχή αυτού του είδους διακατέχεται από την ιδέα της δικαιοσύνης , της γνώσης , της σωφροσύνης  και της αρετής.

Στη  δεύτερη κατηγορία τα άρματα των ψυχών άλλοτε ανεβαίνουν ψηλά προς τον ουρανό κι άλλοτε κατεβαίνουν . Ο ηνίοχός τους δεν μπορεί να δει πολλά πράγματα και να κερδίσει τη γνώση του ουρανού.

 Τέλος υπάρχουν και οι ψυχές που ούτε καν βιαστικά δε θα μπορέσουν να δουν τη γνώση που κρύβει ο ουρανός. Όμως οι ψυχές λαχταρούν τη γνώση. Βέβαια όλες οι ψυχές έχουν δει κάποτε τον κόσμο των ιδεών πριν ακόμα κατοικήσουν σ’ ένα σώμα. Έτσι μπορούμε να μιλήσουμε για ένα στάδιο προΰπαρξης. Από  το συγκεκριμένο  αυτό στάδιο διατηρεί η ψυχή του ανθρώπου ανάμνηση των ιδεών όλων αυτών που κάποτε αντίκρισε. Επομένως όσο πιο θεϊκές και καθαρές είναι οι ψυχές τόσο πιο αναλλοίωτη παραμένει και η ανάμνηση των όσων διατηρούν.  

 Οι ιδέες στον Πλάτωνα έχουν υπαρκτή σημασία. Δεν υπόκεινται σε γένεση και φθορά όπως ο κόσμος των αισθήσεων. Είναι ατεμάχιστες και συγκροτούν ένα ενιαίο και νοητό κόσμο . ‘Έχουν αυτοτελή ύπαρξη.  Τον κόσμο των ιδεών τον βρίσκουμε στο καθαρό κι υπερουράνιο  τόπο. Στον τόπο αυτό πρέπει ν’ ανέβει η ψυχή που περιέχει το αθάνατο στοιχείο του ανθρώπου σε αντίθεση με το σώμα που είναι υλικό,  άρα φθείρεται. Κάθε ανθρώπινη ψυχή αξιώθηκε κάποτε να γνωρίσει έναν κόσμο αληθινό γιατί πάντα οι ψυχές σύμφωνα με τον Πλάτωνα αναζητούν τη γνώση. Οι ψυχές των ανθρώπων γίνονται αυτό που είναι γιατί κάποτε έχουν γνωρίσει αληθινά όντα. Αυτό το κομμάτι λοιπόν δείχνει τη σχέση που υπάρχει ανάμεσα στις ψυχές και στις ιδέες. Έχουν κοινά χαρακτηριστικά που είναι η ζωή, η κίνηση και η αθανασία. Μία ιδέα για την ψυχή δεν αποτελεί απλά ένα αντικείμενο αλλά μια εσωτερική γνώση. Η ψυχή και η ιδέα βρίσκονται σε στενή σχέση γιατί η ψυχή είναι πράγμα θεϊκό . Η ψυχή χωρίς την ιδέα δεν θα είχε νόημα . Σύμφωνα με το μύθο του Φαίδρου η ψυχή είναι σύνθετη , αποτελείται από τρία μέρη και μάλιστα όχι μόνο όσο είναι ενωμένη και συνυπάρχει με το σώμα αλλά και πριν και μετά απ’ αυτήν τη συνένωση και συνύπαρξη. Ο Πλάτωνας , αυτός ο μεγάλος φιλόσοφος  που κατάλαβε τόσο πολύ το Σωκράτη , στάθηκε πολύ κοντά στα ανθρώπινα προβλήματα και ταύτισε πολύ την ψυχή με τις ιδέες. Ασπάστηκε το δόγμα της μετεμψύχωσης . Απέδειξε ότι όταν η ψυχή αποδεσμεύεται από το σώμα απαλλάσσεται από ένα μεγάλο βάρος και μπορεί μ’ αυτόν τον τρόπο να αφιερωθεί στον κόσμο των ιδεών.  Η ψυχή ζει και μετά το θάνατο και φυσικά η τύχη της εξαρτάται από το κατά πόσο ηθικό βίο διήγαγε ο κάθε άνθρωπος. Η ψυχή δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια λογική ενότητα , η αρχή της ζωής και της κίνησης. Βέβαια ο Πλάτωνας όσο κι αν προσπαθεί να μας διαφωτίσει για το θέμα της ψυχής πάντα θα παραμένει ένα μυστήριο ανεξερεύνητο που ο λογισμός μας δεν μπορεί να μας βοηθήσει να δούμε πώς είναι πραγματικά η ουσία της μακριά από το σώμα. Κι αυτό θ’ αποτελεί πάντα ένα μυστήριο κι έναν πόλο έλξης για φιλοσοφική σκέψη. Ωστόσο κατάφερε να αποδείξει τελικά την αθανασία της ψυχής.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Γούδης Χρίστος. Πλάτωνος Πολιτεία. Αθήνα : Κάκτος

Γρηγοριάδης Περικλής.(2020). Περί αθανασίας της ψυχής στον Πλάτωνα. ΥΠΑΤΙΑ ΛΥΔΙΑ

Εμμανουηλίδης Παναγιώτης.  Η Πολιτεία του Πλάτωνα. Αθήνα: Μεταίχμιο

Μπόρμαν Καρλ. Μετάφραση Καλογεράκος Ιωάννης.(2006).Πλάτων .Καρδαμίτσα

Published in Φιλοσοφία

Μπουντούρης Γεώργιος Δάσκαλος ΠΕ 70- υποδιευθυντής 4ο Δημ Σχολείο Σαλαμίνας

Ο όρος «βυζαντινή φιλοσοφία» αναφέρεται στη φιλοσοφία που αναπτύχθηκε στα πολιτιστικά όρια του βυζαντινού κράτους. Είναι δύσκολο να εξεταστεί ο όρος αυτός γιατί το Βυζαντινό κράτος εκτείνεται χρονικά σ’ ένα διάστημα ύπαρξης περίπου χίλια χρόνια. Είναι επίσης δύσκολο να προσδιοριστεί ποια πολιτιστική περιοχή καλύπτει η Βυζαντινή φιλοσοφία όταν από αιώνα σε αιώνα παρατηρούμε συνεχώς μετατροπές , μεταμορφώσεις , συνέχειες και ρήξεις που συχνά είναι δυσδιάκριτες. Η σπουδή της Βυζαντινής φιλοσοφίας με την επιστημονική μορφή εγκαινιάζεται μόλις το 1949 με την έκδοση του τόμου «Βυζαντινή φιλοσοφία». Η Βυζαντινή Αυτοκρατορία γράφει ο L. Brehier αποτελεί την οργανική συνέχεια της εξελληνισμένης και χριστιανικής Αυτοκρατορίας. Στο Βυζάντιο βρίσκουμε ενωμένα τα τρία βασικά στοιχεία του ευρωπαϊκού πολιτισμού: τον ελληνισμό, το ρωμαϊκό δίκαιο και το χριστιανισμό. Η βυζαντινή κοινωνία αποτελεί άμεση προέκταση της αρχαίας κοινωνίας . Οι βαρβαρικές επιδρομές που κατέλυσαν το δυτικό τμήμα της Αυτοκρατορίας τον 5ο αιώνα δεν κατόρθωσαν να εισχωρήσουν στο ανατολικό τμήμα παρά το 15ο αιώνα. Η βυζαντινή  φιλοσοφία  αποτελεί αδιάσπαστη συνέχεια της περιόδου που προηγείται. Αποτελεί   μια μορφή , τη χριστιανική , της ελληνικής σκέψης  , του ελληνικού λόγου και της ελληνικής ψυχής. Από δύο πηγές αντλεί η βυζαντινή σκέψη τα θέματά της κατά τους πρώτους μεταχριστιανικούς αιώνες: τον ελληνισμό και το χριστιανισμό. Το Βυζάντιο έλεγαν ότι είναι θεοκρατικό. Για πολλούς η αρχή της νεωτερότητας  ήταν   ο χριστιανισμός. Ένα ερώτημα παραμένει στη Βυζαντινή φιλοσοφία «πώς μπορεί να γίνει κατανοητό η αυτόνομη έκφραση σε σχέση με τη θεολογία της βυζαντινής φιλοσοφίας» Προήλθε από την ιστορία της ορθολογικότητας. Χίλια χρόνια ανορθολογικότητας κι επανέρχεται η Ορθολογική σκέψη με τον Καρτέσιο , τον Πλάτωνα τον Αριστοτέλη τον Καντ . Ο Β.Ν. Τατάκης υπήρξε ο πρώτος συγγραφέας μιας ιστορίας της βυζαντινής φιλοσοφίας που εντοπίζει την καταγωγή της στη Γάζα και στο έργο θεολόγων όπως ο Προκόπιος ή ο Αινείας της  Γάζας όπου η επιρροή της ελληνικής  Παιδείας είναι ολοφάνερη. Κατά τον Τατάκη η Βυζαντινή φιλοσοφία παρέχει αρκετές  αποδείξεις ελληνικών πηγών της. Τονίζει επίσης την αυτονομία της κατά τη Βυζαντινή εποχή. Ο Τατάκης διαχώρισε την Πατερική φιλοσοφία από τη Βυζαντινή . Όλη η Βυζαντινή φιλοσοφία είναι κατά βάση μια χριστιανική φιλοσοφία. Μετά τον Τατάκη έχουμε συμβολές από το Lement που υποστηρίζει ότι ακόμη και στους πιο σκοτεινούς χρόνους  του Βυζαντίου όταν αντιμετώπισε την εισβολή των Αράβων είχαμε μία ενασχόληση με τα αρχαία ελληνικά γράμματα. Ως τότε το Βυζάντιο εκπροσωπούσε μια χριστιανική οικουμένη. Όταν συνάντησε τους Άραβες έπρεπε να αναμορφωθεί και η αναμόρφωση αυτή είχε βλάψει τον πολιτισμό της. Ο Lement αποδεικνύει ότι ποτέ δε σταμάτησε η κλασική παιδεία στο Βυζάντιο. Η δεύτερη συμβολή είναι το βιβλίο « Η τελευταία Βυζαντινή Αναγέννηση του Στηβ Άνσιμον που αναφέρεται στη Βυζαντινή άνθιση των τρων τελευταίων αιώνων στις σχολές φιλοσοφίας. Ο Τατάκης σπούδασε στο Παρίσι κι ήταν συνεργάτης του ορθολογιστή ιστορικού φιλοσοφίας Emilo Brehier ο οποίος κατέκρινε την ιδέα της Χριστιανικής φιλοσοφίας. Ο Τατάκης είχε δεχτεί και την επιρροή του Etienne Grilson που υπήρξε ταυτόχρονα μεγάλος ιστορικός της μεσαιωνικής φιλοσοφίας , η ορθολογιστική και η θεολογίζουσα. Οι νεοέλληνες διανοητές αναγνωρίζουν τον κοσμοπολίτικο χαρακτήρα του Βυζαντίου ως οικουμενικού κράτους . Η οικουμενικότητα αυτή οφείλεται κυρίως στην παγκοσμιότητα του Ελληνικού πνεύματος στο οποίο μετέχει και η βυζαντινή διανόηση. Το Βυζαντινό κράτος κατά τη χιλιόχρονη πορεία του ως το τέλος του εμφανίστηκε ως  διαδοχικό της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας μόρφωμα, ως χριστιανικό βασίλειο και ως λίκνο ελληνισμού. Ο ευρωπαϊκός ορθολογισμός  ως πηγή διαφωτισμού χρωματίζει την προσέγγιση στοιχείων  της χριστιανικής φιλοσοφίας όπως τα θαύματα. Στις αρχές του 19ου αιώνα βλέπουμε την ελληνική ενασχόληση με μεταφυσικές ανησυχίες που εντάσσονται στο κλίμα του δυτικοευρωπαϊκού ορθολογισμού.

Κατά το Μάρκο Βενιέρη (1815-1897) διανοητή του ελεύθερου Ελληνικού κράτους , η Βυζαντινή πολιτεία αποτελεί τη συνέχεια του αρχαιοελληνικού αιτήματος για μια φιλοσοφική οργάνωση του κράτους ως οικουμενικού κράτους. Το Βυζάντιο πέτυχε εκεί που απέτυχε η Ρώμη. Σύμφωνα με τον πολιτικό  στοχαστή Κ.Σ.Σοκόλη (1872-1920) , το Βυζάντιο  προσφέρει στην ανθρωπότητα το πρώτυπο της αυτοκρατορικής ιδέας θεμελιωμένης πάνω στον ελληνικό πολιτισμό ενώ συνεχίζει κατά κάποιο τρόπο την προσπάθεια του Μεγάλου Αλεξάνδρου  και φτάνει στην ολοκλήρωσή της με το Χριστιανισμό. Στο Βυζάντιο εύκολα αναγνωρίζει κανείς τον οικουμενικό του χαρακτήρα που οφείλεται στην ελληνική παιδεία  υπάρχει ωστόσο μία σύγκρουση μεταξύ χριστιανισμού κι ελληνικού πνεύματος. Ο πολιτισμός του Βυζαντίου έφτασε σε τέτοιο επίπεδο λαμπρότητας , που όλοι οι ευρωπαϊκοί λαοί   το θαύμαζαν. Ο πατριάρχης Φώτιος ήταν ο μεγαλύτερος σοφός του 9ου αιώνα , το σημαντικότερο πνεύμα. Αυτός αποφάσισε να αποσταλούν στους Σλάβους οι αδελφοί Κύριλλος και Μεθόδιος με σκοπό να τους εκπολιτίσουν μέσω της θρησκείας και της γραφής. Ο Μιχαήλ Ψελλός ήταν ο μεγαλύτερος εγκυκλοπαιδιστής σε όλη τη χιλιετή ιστορία του Βυζαντίου. Πολλοί από τους Πατέρες της εκκλησίας υπήρξαν μαθητές των σοφιστών και των ρητόρων .

Μετά το κλείσιμο του 529 μ.Χ των φιλοσοφικών σχολών της Αθήνας από τον Ιουστινιανό εξέλιπε και το τελευταίο εμπόδιο για τον τελικό θρίαμβο του Χριστιανισμού. Η Αθήνα και οι σχολές της ήταν το τελευταίο οχυρό του ειδωλολατρισμού παρά κατά του Χριστιανισμού. Οι Βυζαντινοί θα ψάξουν στους Έλληνες φιλοσόφους για να βρουν τους όρους για τη λογική διάρθρωση και επεξεργασία της θρησκευτικής ουσίας του Χριστιανισμού. Με το Λεόντιο τον Βυζάντιο αρχίζει συστηματικότερη η χρησιμοποίηση της διαλεκτικής και της ελληνικής φιλοσοφίας για την υπεράσπιση του δόγματος. Οι Βυζαντινοί αυτή την εποχή αριστοτελίζουν κατά τη μορφή και πλατωνίζουν κατά το περιεχόμενο. Ο Αριστοτελισμός επικρατεί για πρώτη φορά με τον Ιωάννη Δαμασκηνό κατά τον 8ο αιώνα. Το Βυζάντιο αναλαμβάνει να εκφράσει το χριστιανικό λόγο με τη βοήθεια του ελληνικού λόγου. Ο 8ος, 9ος και 10ος αιώνας είναι μια περίοδος από τις πιο ταραγμένες αλλά και ένδοξες περιόδους της βυζαντινής ιστορίας. Το Βυζάντιο έπρεπε ν’ αντιμετωπίσει τις συνεχείς επιθέσεις των Αράβων , των Βουλγάρων των Σλάβων και άλλων λαών που ήθελαν να κυριαρχήσουν. Η βυζαντινή σκέψη ακόμη και μέσα από τη θεολογία επιχειρεί τη συμμαχία με τον πλατωνισμό και τον αριστοτελισμό τους οποίους εισάγει στο Χριστιανισμό. Στην Ανώτερη Σχολή της Κων\λης που οργάνωσε ο Καίσαρ Βάρδας (9ος αιώνας) διδάσκονταν η φιλοσοφία και οι κλασικοί συγγραφείς. Ο Δαμασκηνός μελέτησε στη νεότητά του με προσοχή τους αρχαίους Έλληνες φιλοσόφους και την ελληνική  επιστήμη. Η πνευματική δραστηριότητα του Φώτιου έχει τα εξής χαρακτηριστικά: καθολικότητα γνώσεων , προσήλωση στην κλασική αρχαιότητα. Εκφράζεται  ο Φώτιος συχνά σε σχέση με τον Αριστοτέλη κι αποκαλεί τη φιλοσοφία του περισσότερο  θεϊκή που βασίζεται στη λογική αναγκαιότητα και προσπαθεί να είναι μεθοδική. Ο Αρέθας επίσκοπος Καισαρείας , μαθητής του Φώτιου μοίρασε το ενδιαφέρον του ανάμεσα στον Αριστοτέλη και τον Πλάτωνα. Αλλά ας αναφερθούμε στον 11ο και 12ο αιώνα. Η Εκκλησία ξεχωρίζει τους Χριστιανούς τόσο στην Ανατολή όσο και στη Δύση, σφυρηλατείται σιγά σιγά μια άλλη αρχή ενότητας με την κοινή αγάπη για τα γράμματα και την κλασσική αρχαιότητα. Τότε ιδρύεται η σχολή της φιλοσοφίας με τον Μιχαήλ Ψελλό.  Ο Ψελλός ένθερμος απολογητής του Πλάτωνα εγκαινιάζει τη μακρά περίοδο των συζητήσεων μεταξύ των οπαδών του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη, συζητήσεις οι οποίες από το Βυζάντιο πέρασαν στη Δύση και συνέβαλαν θετικά στην αφύπνιση του φιλοσοφικού πνεύματος. Ο Ξιφιλίνος ανανέωσε τις μεθόδους της νομικής έρευνας με οδηγό τον Αριστοτέλη.  Ο Ξιφιλίνος κατά τον Ψελλό ακολούθησε πολύ ευσυνείδητα τις επιταγές της φιλοσοφικής ανάλυσης και διαίρεσης της μεθόδου του ορισμού και της απόδειξης. Ήταν ορθολογιστής κι αναζήτησε τις στέρεες βάσεις . Ο Ψελλός αναπτύσσει επίσης τις απόψεις του για το κακό και την ελευθερία της βούλησης. Ολόκληρος ο 12ος αιώνας είναι γεμάτος από τις δογματικές διαμάχες που μας επιτρέπουν να παρακολουθήσουμε την αδιάκοπη πορεία του έργου που άρχισε ο Ψελλός δια μέσου των πέντε τελευταίων αιώνων του Βυζαντίου  έως ότου ολοκληρωθεί στο έργο του Πλήθωνος.  Το έργο  αυτό προσανατολίζεται προς την ανεξαρτησία της φιλοσοφικής σκέψης . Ο Ιταλός πρώτος αποδίδει στη φιλοσοφία την αυτονομία της με μια καθαρά ορθολογιστική σκέψη που προσπαθεί να δώσει λύσεις ξεκάθαρες όχι μόνο για τα προβλήματα που αφορούν τόσο την ανθρώπινη ύπαρξη  όσο και την ανθρώπινη μοίρα όσο και για τα μεγάλα μυστήρια του Χριστιανισμού όπως είναι η ενσάρκωση και η Αγία Τριάδα. Ο Ιταλός προσπαθεί να θεμελιώσει τα θεολογικά προβλήματα πάνω σε φιλοσοφικές βάσεις . Προσπαθεί η θεολογία να εξαρτηθεί από τη φιλοσοφία και να διαφυλάξει την αλήθεια.

Τελειώνοντας αυτή τη σύντομη αναφορά μας στη θέση του ορθολογισμού στη Βυζαντινή φιλοσοφία θα ασχοληθούμε με τους τρεις τελευταίους αιώνες της Βυζαντινής φιλοσοφίας. Σ΄αυτούς τους αιώνες βρισκόμαστε μπροστά σε σοβαρές προσπάθειες που έχουν ως στόχο τη μεθοδική συγκρότηση της γνώσης πάντοτε βέβαια κάτω απ’ την επίδραση της Αρχαιότητας. Οι Έλληνες κλασσικοί αποτελούν κοινό κτήμα όλων των λογίων. Με το 15ο αιώνα βρισκόμαστε στην πλήρη ανάπτυξη της μεγάλης νοσταλγίας για την Ελλάδα και την αγάπη για τον Πλάτωνα. Ο Πλήθων ο Γεμιστός αποτελεί την πιο αντιπροσωπευτική φυσιογνωμία.

                                        ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

  • ΑΡΑΜΠΑΤΖΗΣ, Γ., Βυζαντινή φιλοσοφία και εικονολογία, Αθήνα , Καρδαμίτσα, 2012
  • ΑΡΑΜΠΑΤΖΗΣ, Γ. , Από τη Στοά στο Βυζάντιο. Βίος και σύστημα στη στωική συνέχεια, Αθήνα , Καρδαμίτσα, 2016.
  • ΜΠΕΓΖΟΣ, Μ., Γεωγραφία της Φιλοσοφίας , Αθήνα, Παπαζήση 2012.
  • ΤΑΤΑΚΗΣ, Β, Ν., Η Βυζαντινή φιλοσοφία. Μετάφραση Εύας Καλπουρτζή, Αθήνα , εταιρεία σπουδών νεοελληνικού πολιτισμού και γενικής παιδείας, 1977.
  • ΤΕΡΕΖΗΣ, Χρ., Φιλοσοφική ανθρωπολογία στο Βυζάντιο, Αθήνα , Ελληνικά Γράμματα, 1993.
Published in Φιλοσοφία

Συγγραφέας: Αικατερίνη Χρυσικού

Ας ξεκινήσουμε θέτοντας το ερώτημα: τι είναι η συνήθεια. Είναι λοιπόν μια συμπεριφορά, καλή ή κακή, που επαναλαμβάνουμε συνεχώς και που εν τέλει καταλήγει να μας χαρακτηρίζει, να μας προσδιορίζει. Για παράδειγμα, κάποιος που συνηθίζει να φωνάζει, να οργίζεται, λέμε ότι είναι φωνακλάς ή οργισμένος. Κατά όμοιο τρόπο κάποιος που έχει τη συνήθεια να βοηθάει τους συνανθρώπους του, λέμε ότι είναι γενναιόδωρος, φιλεύσπλαχνος, φιλάνθρωπος, συμπονετικός, πονόψυχος.

Βασικό χαρακτηριστικό της συνήθειας είναι η επαναληψιμότητά της, το γεγονός δηλαδή ότι γίνεται και ξαναγίνεται και ξαναγίνεται μέχρι που το να μην ξαναγίνει καταλήγει να είναι δύσκολο, ακόμη και ανυπόφορο για εκείνον που επαναλαμβάνει μια συμπεριφορά, αφού η συμπεριφορά είναι πλέον ταυτόσημη του ήθους( συν-ήθεια), δηλαδή του «χαρακτήρα» του ατόμου. Σε ένα από τα αποφθεγματικά αποσπάσματα του Ηράκλειτου, Προσωκρατικού Φιλοσόφου, διαβάζουμε: «ἤθος ἀνθρώπῳ δαίμων», που σημαίνει ότι το ήθος για τον άνθρωπο είναι ο δαίμων δηλαδή ο χαρακτήρας του, η συμπεριφορά του, η ψυχή του».

Ο Αριστοτέλης, από τους μεγάλους φιλοσόφους της αρχαιότητας, στο δεύτερο βιβλίο του με τίτλο: Ηθικά Νικομάχεια ή Περί Ηθικής μελετά τις Ηθικές αρετές, με λίγα λόγια την ηθική συμπεριφορά του ατόμου και πώς αυτή μπορεί να τον οδηγήσει στην ευδαιμονία, δηλαδή στην ευτυχία. Πώς όμως οι ηθικές αρετές, αλλά και οι αντίθετές τους, οι ανήθικες συνδέονται με τις συνήθειες;

 

Ο Σταγειρίτης Φιλόσοφος προβαίνει σε μια ετυμολογική συσχέτιση της λέξης ήθος με τη λέξη έθος, συγκεκριμένα: « ἡ δ’ἠθική ,ἐξ ἔθους περιγίνεται, ὅθεν και τούνομα ἔσχηκε μικρόν παρέκκλινον ἀπό τοῦ ἔθους». Άρα η ηθική προέρχεται από το ἔθος, δηλαδή τον εθισμό. Να σημειώσουμε ότι ο εθισμός δεν χρησιμοποιείται εδώ με το σημερινό αρνητικό νόημα που της αποδίδουμε. Σήμερα μιλούμε, για παράδειγμα, για εθισμό στα ναρκωτικά, στο ποτό στη χαρτοπαιξία, υποδηλώνοντας μια ψυχολογική εξάρτηση του ατόμου από την κακή συνήθεια. Στην αριστοτελική Φιλοσοφία ο εθισμός είναι η συνήθεια που αποκτιέται από την επαναλαμβανόμενη άσκηση του ατόμου σε μια συγκεκριμένη συμπεριφορά. Ο εθισμός είναι ενέργεια, είναι πράξη. Αλλού αναφέρει: « Καί ἑνί δή λόγῳ ἐκ τῶν ὁμοίων ἐνεργειῶν αἱ ἕξεις γίνονται» που σημαίνει ότι από τις όμοιες ενέργειες, από τις ίδιες πράξεις, δηλαδή, διαμορφώνονται τα μόνιμα στοιχεία του χαρακτήρα μας. Οι έξεις ,λοιπόν, είναι οι συνήθειές μας. Αν το διατυπώσουμε πιο απλά, είμαστε οι συνήθειές μας, είμαστε αυτό που επαναλαμβάνουμε ξανά και ξανά. Για τον φιλόσοφο, δεν φτάνει να πούμε απλά ότι έχουμε τη μία ή την άλλη συνήθεια αλλά και τι λογής συνήθεια είναι αυτή. Για να είναι συνήθεια που προσθέτει στον ηθικό χαρακτήρα μας θα πρέπει να έχει ποιότητα. Αρκεί οι ενέργειές μας να έχουν ποιότητά για να έχουν και οι έξεις, οι συνήθειές μας. Θα πρέπει να προσέχουμε τι κάνουμε, τι πράττουμε γιατί αυτό γινόμαστε. Να σημειώσουμε ,τέλος, ότι ο Αριστοτέλης αναφέρει στο βιβλίο του ότι :« περί ἡδονάς γάρ και λύπας ἐστίν ἡ ἠθική ἀρετή», συνδέοντας τις ηθικές αρετές με τα συναισθήματα. Τις πράξεις μας τις συνοδεύουν τα ευχάριστα ή τα δυσάρεστα συναισθήματα.

Επιλογικά, αξίζει να υπερτονίσουμε τη σημασία του να επιλέγουμε τις πράξεις εκείνες που ποιοῦν ἤθος, συμβάλλουν δηλαδή στην ηθική ανάπτυξη του ατόμου και στην υιοθέτηση ενός ποιοτικού τρόπου ζωής. Δεν είμαστε απλώς οι συνήθειές μας, είμαστε αυτό που επιλέγουμε ως τρόπο ζωής.

Πηγές: Προσωκρατικοί-Ηράκλειτος Ε.Ν. Ρούσος, στιγμή(2000)

Αριστοτέλους, Ηθικά Νικομάχεια(α΄-ε΄), απόδοση Β. Μοσκόβη, Νομική βιβλιοθήκη(1993)

Φωτογραφία: Zenhabits.gr

Αρθρογραφία: Αικατερίνη Χρυσικού, φιλόλογος.

Παρασκευή, 13 Μαϊος 2016 09:53

Ηθική

Τόσες οι ηθικές των ανθρώπων, όσες και οι περιστάσεις.

Κάποτε στη μνήμη αναβαπτίζονται των παιδικών των χρόνων. Μπερδεύεται τότε η αναπόληση με το πρέπον, η μνήμη με των γονιών τη συμβουλή ή το μάλωμα και γίνονται νοσταλγία περισσότερο κι απωθημένο, παρά δεοντολογία και εξάντας σωτήριος για την κοινωνία.

Άλλοτε προσχήματα ζητούν οι ανθρώπινοι κανόνες σε ό,τι ιερότερο υπάρχει, τα παιδιά, τη θρησκεία, την αγάπη, το λαό, σε μια ρακή ή σ´ ένα όρκο. Και μιαίνονται μεμιάς τα δώρα τούτα, αφού το δίκαιο για κίνητρο την πρόφαση επικαλείται, αντί από μόνο του να είναι ουσία.

Παιδί της ανάγκης η ηθική εύκολα σε αποπαίδι της φιλοδοξίας και της ανευθυνότητας μετατρέπεται.

Προϋπόθεσή της η γνώση, η ευφυία, η επιλογή, το δίλημμα, η αμφιβολία, η αλληλεγγύη.

Μα με πόση ελαφρότητα βολεύεται στη συνήθεια και το συμφέρον και μεταλλάσσεται σε σύστημα, υποκρισία, νόμο, ετυμηγορία.

Προηγείται της πράξης. Κι όμως οι πιο πολλοί στα καλούπια των συνεπειών επιχειρούν να τη στριμώξουν ή την αρμονία της αντιλαμβάνονται ως Νέμεση και Ερινύα.

Άλλες οι προσταγές της για τον εαυτό και μ´ άλλες κρίνει τους υπολοίπους.

Και προς το τέλος μόνο ή στη φώτιση, καθώς αντιλαμβάνεται του Θανάτου την απόλυτη δικαιοσύνη, σβήνει η ανθρώπινη αυτή ιδιοτροπία, που βλαστήμησε νομίζοντας πως θα μοιάσει στα Θεία.

Ευστράτιος Παπάνης, Πανεπιστήμιο Αιγαίου

Published in Φιλοσοφία

Newsletter Subscribe

Όλα τα νέα και οι ενημερώσεις απευθείας στο email σας.

kyklos aspros 116x100

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΨΥΧΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΟΤΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

ΛΟΦΟΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ

ΜΥΤΙΛΗΝΗ 81100

ppy@aegean.gr

22510 36520 - 36580

Ακολουθήστε μας

ΦΟΡΜΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ

ΠΟΙΟΙ ΕΙΜΑΣΤΕ

Γενικά στοιχεία

Υπηρεσίες

Η ομάδα μας

Συνεργασίες

Γιατί να μας προτιμήσετε

Διαφημιστείτε σε εμάς

Νομικά ζητήματα

© 2021 psichologia.gr. All Rights Reserved. Designed by Kosnet.gr