Displaying items by tag: Άρθρα

Προδρόμου Δημήτρης,

Εκπαιδευτικός – Σύμβουλος, MSc.

Πηγή εικόνας: Healthline.com

Η εφηβεία είναι ένα προ-στάδιο της ενήλικης ζωής. Χρονολογικά εκτείνεται μεταξύ του 12ου και 19ου έτους του ανθρώπου, δίχως να είναι καθοριστικό πως στον κάθε άνθρωπο συμβαίνει την ίδια στιγμή. Η εφηβεία αρχίζει στον κάθε άνθρωπο όταν έχει ωριμάσει βιολογικά και η σεξουαλική αναπαραγωγή καθίσταται μια φυσική ικανότητα ενώ ταυτόχρονα τόσο τα αγόρια, όσο και τα κορίτσια έχουν αναπτυχθεί σωματικά. Κατά τη διάρκεια της εφηβείας τα άτομα αναπτύσσονται και πνευματικά και ψυχολογικά. Οι αλλαγές που βιώνουν στο σώμα τους και γενικότερα στον εαυτό τους τούς οδηγεί σε ανασφάλεια, σε εσωτερικές διαμάχες και διαρκείς «πολέμους» τόσο με τον εαυτό τους, όσο και με το περιβάλλον τους, τους γονείς, τους φίλους και τους «σημαντικούς άλλους».

Το βασικό ερώτημα που καλούνται οι νέοι να απαντήσουν στα εφηβικά τους χρόνια είναι το «ποιος είμαι;» και πάνω σε αυτό να χτίσουν τον χαρακτήρα τους, την αυτοεικόνα τους, τις επιλογές τους, τη συμπεριφορά τους και τις σχέσεις τους με τον εαυτό τους και τους άλλους. Η διαδικασία αυτή διακρίνεται σε τρεις φάσεις:

  • Η πρώιμη φάση (περίπου στην ηλικία των 13): κατά την οποία οι νέοι αρχίζουν να ταυτίζονται και να αναζητούν το ενδιαφέρον των συνομηλίκων τους παρά των γονιών τους.
  • Η μέση φάση (περίπου 15-18 ετών): που το άτομα επιδιώκει με κάθε τρόπο την ανεξαρτησία του, ώσπου να φτάσει στην τελική φάση.
  • Η τελική φάση: η οποία εκτείνεται από την ηλικία των 19 έως και την ηλικία των 20 ή και 30 ετών – μέχρι το άτομο να αποκτήσει την αυτονομία του και να έχει αποδεχτεί την εικόνα του και τον ρόλο του.

Η σχέση των εφήβων με τους γονείς τους είναι μια σχέση που διέπεται από αμοιβαία αγάπη και ο μύθος του «χάσματος γενεών» μεταξύ τους πια μοιάζει να καταρρίπτεται. Ο Feldman υποστηρίζει πως δεν υπάρχει το χάσμα μεταξύ των δύο γενεών (γονιών και παιδιών), ούτε ενδείξεις που εντείνουν τα οικογενειακά προβλήματα κατά τη διάρκεια της εφηβείας. Οι συγκρούσεις, υποστηρίζει, πως πηγάζουν από την επιχειρηματολογία του εφήβου για θέματα που θεωρεί «προσωπικές επιλογές» και την απόλυτη στάση των γονέων απέναντι σε αυτές. Η επαναστατικότητα που υιοθετεί ο νέος είναι ο τρόπος για να αποκτήσει την ανεξαρτησία του.

Ιδιαίτερα σημαντική θέση έχουν στη ζωή του εφήβου οι φίλοι του ή οι συμμαθητές του. Μέσω αυτών ο έφηβος αισθάνεται την αποδοχή ή την απόρριψη, επιβεβαιώνεται και γνωρίζει τον εαυτό του συγκριτικά με τους άλλους. Ο «άλλος» λειτουργεί σαν το σημείο αναφοράς για τον έφηβο ώστε να καταλάβει ποιες συμπεριφορές είναι αποδεκτές και ποιες λιγότερο αποδεκτές ώστε να διαμορφώσει τον χαρακτήρα του. Επίσης, μέσω των συνομηλίκων του παρέχεται η «κοινωνική σύγκριση», δηλαδή μια διαδικασία ακούσιας ή εκούσιας σύγκρισης μεταξύ τους σε επίπεδο αντιλήψεων, δεξιοτήτων και σωματικών μεταβολών. Με αυτήν την διαδικασία οι έφηβοι επιδιώκουν να ικανοποιήσουν την ανάγκη του «ἀνήκειν» σε μια κλίκα ή σε ένα πλήθος. Η κλίκα - παρέα δημιουργείται μεταξύ λίγων ατόμων που αλληλεπιδρούν μεταξύ τους, αντίθετα, στο πλήθος φαίνεται πως εκλείπει η αλληλεπίδραση.

Πολλά προβλήματα των εφήβων ξεκινούν από την σχέση που αναπτύσσουν με την οικογένεια τους ή από την αλληλεπίδρασή τους με τους άλλους και το περιβάλλον τους. Βάσει των παραπάνω κρίνεται αναγκαία η παροχή υποστήριξης σχετικής με τις ψυχοκοινωνικές ανάγκες του εφήβου εντός του σχολικού περιβάλλοντος – και να μην δίνεται έμφαση μόνο στις γνωστικές ανάγκες. Οι ίδιοι οι έφηβοι που βιώνουν ψυχικά προβλήματα, συνήθως δεν έχουν πρόσβαση σε υποστηρικτικά προγράμματα. Στη συνέχεια θα αναφερθούν συνοπτικά ορισμένα ζητήματα που απασχολούν τόσο τους μαθητές που τα βιώνουν, όσο και τους εκπαιδευτικούς ως κοινωνούς αυτών των προβλημάτων. Τέτοια προβλήματα μπορεί να είναι εγγενή, ψυχοσυναισθηματικά ή και κοινωνικά και να εκδηλώνονται εντός και εκτός της σχολικής τάξης με ποικίλους τρόπους.

  • Ο παράγοντας της οικονομικής κρίσης που βιώνει η ελληνική κοινωνία σίγουρα φέρει ισχυρό αντίκτυπο στον ψυχισμό των σημερινών εφήβων άμεσα ή έμμεσα – μέσω του τρίγωνου σχέσης: εκπαιδευτικός, μαθητής, γονείς. Τα άτομα, δηλαδή, που φέρουν την ευθύνη για τα παιδιά εν όψει μιας κατάστασης κρίσης ωθούνται σε συναισθήματα και πράξεις που συχνά αποδιοργανώνουν την στάση υποστήριξης και ασφάλειας των ενηλίκων προς τους εφήβους. Επίσης, υποστηρίζεται πως η οικονομική κρίση έθεσε αλλαγές στο αξιακό σύστημα των μαθητών ανατρέποντας την ιεράρχηση σχετικά με την χρησιμότητα των γνώσεων και καλλιεργώντας ένα πνεύμα «σχολείου – φυλακής» που δεν ανταποκρίνεται στο σήμερα. Ένα τέτοιου είδους σχολείο απορρίπτεται από τον έφηβο διότι του καλλιεργεί την αγωνία της αβέβαιης επαγγελματικής αποκατάστασης.
  • Ένα από τα σημαντικότερα θέματα που προβληματίζουν τους νέους σχετίζεται με θέματα επαγγέλματος και σταδιοδρομίας. Η λήψη αποφάσεων που αφορούν την επιλογή καριέρας, αποτελεί ένα σημαντικό εγχείρημα στην ζωή των νέων ανθρώπων. Η διαδικασία αυτή ξεκινά από το δημοτικό, που οι μαθητές αρχίζουν να αντιλαμβάνονται την σχέση που υπάρχει μεταξύ των προσωπικών ικανοτήτων και του κατάλληλου επαγγέλματος. Παρότι η επιλογή του κατάλληλου μελλοντικού επαγγέλματος είναι μια συνεχής πορεία γεμάτη από εναλλαγές, οι τελικές αποφάσεις φαίνεται να πραγματοποιούνται στο στάδιο της εφηβείας – με ιδιαίτερα σημαντική την επίδραση των γονιών.

Βάσει αυτού του ζητήματος, οι μαθητές χωρίζονται τυπικά σε δύο κατηγορίες: α) στους αποφασισμένους και β) στους αναποφάσιστους. Οι δεύτεροι, παρόλα αυτά, μπορούν να χωριστούν και σε υποκατηγορίες και δεν θα πρέπει να αντιμετωπιστούν ως μια ομάδα διότι χαρακτηρίζονται από διαφορετικούς παράγοντες που τους επηρεάζουν αναφορικά με την επιλογή καριέρας. Ανάλογα, λοιπόν, με τα χαρακτηριστικά που έχουν οι μαθητές, τους παρέχονται υπηρεσίες Συμβουλευτικής και επαγγελματικού προσαντολισμού. Σε όλες τις παραπάνω κατηγορίες μαθητών οι γονείς έχουν σημαντικό ρόλο. Στην χώρα μας παρατηρείται συχνά οι γονείς να επιβάλλονται και να κατευθύνουν τα παιδιά σε επαγγέλματα που οι ίδιοι επιθυμούν και αυτό να επιφέρει εντάσεις στις σχέσεις τους με το παιδί και σε «λάθος επιλογές».

  • Τα παιδιά της Δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης παρατηρείται να υποφέρουν από άγχος και να αδυνατούν να το ελέγξουν. Ως στρες ή άγχος ορίζεται οποιαδήποτε αντίδραση του ατόμου απέναντι σε ένα ερέθισμα νοητικό ή φυσικό που θα αναγκάσει το ίδιο το άτομο να τραπεί σε φυγή ή να κινητοποιηθεί άμεσα ξεπερνώντας τον εαυτό του. Το εξετασιοκεντρικό ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα καλλιεργεί στα παιδιά τέτοιους είδους αντιδράσεις (γνωστικές και συναισθηματικές) για την πρόοδό τους και την αξιολόγησή τους που συχνά εκδηλώνεται με ψυχολογικά ή σωματικά συμπτώματα και έχει ως αποτέλεσμα την αντικοινωνική συμπεριφορά του παιδιού, την καλλιέργεια του φόβου, ανησυχίες, συναισθήματα ήττας και μειωμένες αποδόσεις.
  • Η παιδική ή εφηβική κατάθλιψη θα πρέπει να διαχωριστεί από την όποια αδιαθεσία ή έλλειψη ενδιαφέροντος μπορεί να νιώσει ένα παιδί. Τα παιδιά μπορούν να βιώσουν την κατάθλιψη με τον ίδιο τρόπο που τη βιώνει και ένας ενήλικος προκαλώντας αλλαγές στη σχολική και οικογενειακή καθημερινότητά του. Συνήθως η κατάθλιψη σε αυτά τα άτομα δεν εντοπίζεται εύκολα και δεν θεραπεύεται διότι κάθε αλλαγή στη συμπεριφορά του ατόμου δικαιολογείται με μια πρώτη ματιά ως ορμονική ή αναπτυξιακή αλλαγή. Επιπτώσεις της μείζονος κατάθλιψης των παιδιών είναι οι μακάβριες σκέψεις, οι τάσεις αυτοκαταστροφής και αυτοτραυματισμού ή αυτοκτονίας.
  • Η κοινωνικοποίηση του παιδιού είναι ιδιαίτερα σημαντική για προβλήματα που μπορούν να ακολουθήσουν στην εφηβική ή ενήλικη ζωή, όπως η παραβατικότητα. Ως παραβατικότητα ορίζεται οποιαδήποτε συμπεριφορά παρεκκλίνει από τους κανόνες του σχολικού ή κοινωνικού πλαισίου δημιουργώντας προβλήματα στο σύνολο. Μια τέτοιου είδους συμπεριφορά ή οι ενδείξεις της θα καλέσουν τον εκπαιδευτικό και κάθε λειτουργό να παρευρεθεί δίπλα στο παιδί αναζητώντας τα βαθύτερα αίτια αυτής της πράξης και επιδιώκοντας στην αλλαγή αυτής της συμπεριφοράς αφού πρώτα ο νέος συνειδητοποιήσει την επίδραση των πράξεων του προς τους άλλους. Η παραβατική συμπεριφορά μπορεί να ξεκινάει από την παιδική ηλικία και να συνεχιστεί στην εφηβική προκαλώντας την απόρριψη από τους συνομηλίκους και τις χαμηλές επιδόσεις στα μαθήματα.

Οι «παραβάτες» έφηβοι μπορούν να διαχωριστούν στους υπο-κοινωνικοποιημένους και στους κοινωνικοποιημένους. Οι πρώτοι έχουν ανατραφεί δίχως ορισμένους βασικούς κανόνες πειθαρχίας ή βίωσαν έντονη γονεϊκή επίβλεψη κατά την παιδική τους ηλικία και αυτό τους στιγματίζει έως και την ενήλικη ζωή. Η ελλιπείς γνώσεις των γονέων για την αγωγή του παιδιού τους, οι διαρκείς διαφωνίες τους ή η έλλειψη ενδιαφέροντος οδηγεί το παιδί στην υιοθέτηση αντικοινωνικής συμπεριφοράς. Η δεύτερη κατηγορία περιγράφει εφήβους που ενώ γνωρίζουν τους κανόνες και τους αποδέχονται, διαπράττουν παραβάσεις – δίχως αυτός να είναι ο τρόπος ζωής τους.

  • Συνήθως, Συμβουλευτική παρέχεται από τους εκπαιδευτικούς και τους ειδικούς συμβούλους προς τα παιδιά σε περιπτώσεις μαθησιακών δυσκολιών ώστε το παιδί να αναγνωρίσει τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του, να μην αισθανθεί πως μειονεκτεί και να προσεγγίσει το γνωστικό αντικείμενο βάσει των δικών του εκπαιδευτικών αναγκών. Οι περισσότερες μαθησιακές δυσκολίες εντοπίζονται μετά από τη σχολική αποτυχία, γεγονός που επιφέρει συναισθηματικές διαταραχές στο παιδί. Ο όρος «μαθησιακές δυσκολίες» περιλαμβάνει ένα ευρύ πλαίσιο δυσκολιών που αντιμετωπίζει το παιδί λόγω εγγενών διαταραχών που σχετίζονται με τη μάθηση, την κατανόηση, την ανάγνωση, τη γραφή και τα μαθηματικά.
  • Η απώλεια είναι ένας πολύ σημαντικός παράγοντας που ως τραυματικό γεγονός μπορεί να δημιουργήσει στο παιδί ψυχικές διαταραχές. Τραυματικό γεγονός είναι κάθε εμπειρία που το άτομο ζει δίχως να είναι προετοιμασμένο εξαντλώντας τα ψυχικά του αποθέματα. Η απώλεια δεν είναι μόνο ο βιολογικός θάνατος ενός αγαπημένου προσώπου που ενδέχεται να ζήσει το παιδί ή ο έφηβος. Η απώλεια μπορεί να σχετίζεται α) με την εξελικτική πορεία του παιδιού – όπως για παράδειγμα το βρέφος που εγκαταλείπει την αγκαλιά της μητέρας τους ή την μετάβαση του παιδιού στην εφηβεία – που μοιάζουν ανώδυνες καταστάσεις αλλά μπορεί να επηρεάζουν τον άτομο που τα βιώνει ή β) μπορεί να αφορά τον θάνατο ενός συγγενή, το διαζύγιο των γονέων, την μετακόμιση σε ένα νέο σπίτι ή σε μια νέα πατρίδα.

Ο θάνατος, ειδικότερα, γίνεται αντιληπτός από τα παιδιά και κυρίως από τους εφήβους. Οι έφηβοι αντιλαμβάνονται την θνησιμότητα του ανθρώπου και έχουν την δυνατότητα να αποδώσουν συμβολική διάσταση στον θάνατο ανάλογα με την ψυχική και πνευματική τους ωρίμανση. Το πένθος για τον θάνατο που βιώνει το παιδί χωρίζεται σε τέσσερα στάδια με χρονική σειρά: άρνηση, θυμός, θλίψη και αποδοχή.

Το διαζύγιο μεταξύ των γονέων ενός παιδιού αποτελεί ένα τραυματικό γεγονός για το ίδιο το παιδί και τους γονείς του. Έχει ταξινομηθεί ως το δεύτερο κατά σειρά γεγονός που προκαλεί άγχος στην κλίμακα των Holmes και Rahe (Κλίμακα Κοινωνικής Αναπροσαρμογής). Ακόμα και όταν το διαζύγιο αποτελεί την μόνη λύση, είναι ένα «σπάσιμο» της παραδοσιακής πυρηνικής ελληνικής οικογένειας και αυτό ερμηνεύεται από τα παιδιά ως έλλειψη ενδιαφέροντος από τους γονείς τους. Οι έφηβοι συχνά δεν εκφράζουν τις σκέψεις και τα συναισθήματά τους για αυτό το συμβάν και επιδιώκουν να βρουν σταθερότητα σε άλλες σχέσεις, κυρίως φιλικές, ή να αμφισβητήσουν και αναθεωρήσουν κάθε συναισθηματικό και κοινωνικό τους δεσμό. Το διαζύγιο είναι συνήθως το αποτέλεσμα μια χρόνιας κατάστασης εντάσεων μέσα στο οικογενειακό πλαίσιο προκαλώντας συναισθηματικό και ψυχολογικό αντίκτυπο στα παιδιά που θα τα στιγματίσει στην ενήλικη ζωή τους.

  • Το φαινόμενο της ενδοοικογενειακής βίας ή κακοποίησης με αποδέκτη το παιδί είναι ένα μείζον πρόβλημα που στιγματίζει το παιδί τόσο κατά την διάρκεια της παιδικής και εφηβικής ζωής, όσο και στην μετέπειτα ενήλικη ζωή του. Οι εκπαιδευτικοί – μετά τους γονείς – είναι αυτοί που περνάνε περισσότερο χρόνο με τα παιδιά και ίσως καταφέρουν να εντοπίσουν τέτοιες περιπτώσεις μιας και συνηθίζεται να μην μιλάει κανείς για αυτές.
  • Όπως ένας ενήλικας, έτσι και ένας έφηβος μπορεί να εθιστεί σε εξαρτησιογόνες ουσίες και αλκοόλ. Οποιαδήποτε εξάρτηση βιώνει ο έφηβος, επηρεάζει την απόδοσή του στο σχολείο, τη συμπεριφορά του και την αναζήτηση της ταυτότητας και της ανεξαρτησίας του. Κάποιοι έφηβοι κάνουν χρήση ουσιών για απόλαυση ενώ οι περισσότεροι για να «αποδράσουν» από την πίεση της καθημερινότητάς τους. Ο έφηβος που ενδίδει στις εξαρτήσεις συχνά απομονώνεται από τις κοινωνικές επαφές και σπανίως θα ζητήσει βοήθεια για να αλλάξει την κατάσταση που βιώνει.
  • Σε κάθε κοινωνία εκδηλώνονται μορφές επιθετικότητας. Ειδικότερα, στο σχολείο – ως μια μορφή κοινωνίας – ο εκφοβισμός, η βία και η θυματοποίηση καταγράφονται ως bullying στη διεθνή βιβλιογραφία. Θύματα αυτού του φαινομένου είναι παιδιά τα οποία είναι σε ευάλωτη θέση (είναι μικρότερα ηλικιακά, είναι εσωστρεφή, προέρχονται από άλλες χώρες κ.α.) και βιώνουν σωματικό ή ψυχικό πόνο, εξευτελισμό, παρενόχληση από ένα ή περισσότερα άτομα. Όλα αυτά συμβαίνουν στο σχολικό περιβάλλον δίχως να γίνονται άμεσα αντιληπτά από τους εκπαιδευτικούς, οι οποίοι ενημερώνονται είτε από παρατηρητές, είτε όταν ο εκφοβισμός κορυφωθεί.

Τα παιδιά που θυματοποιούνται βιώνουν τις επιπτώσεις τόσο βραχυπρόθεσμα, όσο και μακροπρόθεσμα. Τα ίδια αποκτούν διαταραχές εσωτερίκευσης και εξωτερίκευσης, δυσκολίες προσαρμογής, χαμηλή αυτοπεποίθηση, ψυχοσωματικές ενοχλήσεις, κατάθλιψη και μπορεί να οδηγηθούν σε απόπειρες αυτοκτονίας ή αυτοκαταστροφής στην εφηβική και ενήλικη ζωή.

Από τις παραπάνω αναφορές απουσιάζουν διάφορα προβλήματα υγείας, που συχνά επηρεάζουν τη συμπεριφορά των εφήβων, ή φοβίες, οι οποίες προκύπτουν από κρίσεις μεγάλης ή μικρής κλίμακας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η πανδημία του κορωνοϊού που καλλιέργησε σε πολλούς μαθητές φοβίες σχετικά με τα μικρόβια, τον θάνατο, τον συγχρωτισμό και άλλες περιστάσεις της ζωής.

Όλα τα προβλήματα που «στοιχειώνουν» την εφηβική ζωή είναι απαραίτητο να επιλύνονται με τη συνδρομή των γονέων, των εκπαιδευτικών και των ειδικών ψυχικής υγείας για να καταφέρουν οι έφηβοι να μεταβούν ομαλά στην ενηλικίωση.

φωτό από dream stime.com gr

Γράφει η Δήμητρα Μπαντζή

Ψυχή – σώμα. Δύο διαφορετικές λέξεις και διαφορετικές έννοιες. Ψυχική υγεία – σωματική υγεία, δύο διαφορετικές φράσεις, αλλά με την ίδια έννοια για την υγεία στη μεταξύ τους αλληλεπίδραση∙ κάποιες φορές άμεσα με την πρόκληση λιποθυμικού επεισοδίου σε ένα έντονο συναισθηματικό σοκ και άλλες φορές μακροχρόνια στην πρόκληση σωματικών ασθενειών. Ο νους και το σώμα έχουν αγαστή συνεργασία, παραμένει όμως το ερώτημα, τι είναι ψυχή. Το ίδιο ερώτημα αποτέλεσε στην αρχαιότητα την κύρια φιλοσοφική αναζήτηση: από το αν υπάρχει ψυχή έως την ευδαιμονία της.

Πρώτος ο Αριστοτέλης όρισε την ψυχή ως αδιαίρετη ύλη του ανθρώπινου σώματος και στην ανώτερη μορφή της ψυχής αναγνώρισε το νου, το συναίσθημα, τη βούληση και τη μνήμη. Ο Ιπποκράτης θεμελίωσε με την ιατρική τέχνη το «ΟΛΟΝ» της ανθρώπινης οντότητας ως ενιαίας και αλληλεξαρτώμενης. Η φιλοσοφία μάς έδωσε την κατεύθυνση όσον αφορά στην πραγματική ύπαρξη της ψυχής, όπως και ότι είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με το σώμα. Ο πατέρας της ψυχολογίας, S. Freud (1896), μελετώντας και θεραπεύοντας τις σωματικές αντιδράσεις των υστεριών και των νευρώσεων εμβάθυνε στην ανάλυση του ψυχισμού αποκαλύπτοντας το τρίπτυχο της δομής της ψυχής: τον  συνειδητό εαυτό, την κορυφή του παγόβουνου, όπως ο ίδιος  το αναφέρει, δηλαδή όλα όσα βρίσκονται στο λογικό κομμάτι του ανθρώπου και έχει επίγνωση για αυτά, το υποσυνείδητο και το ασυνείδητο με όλες τις άγνωστες πτυχές του εαυτού, τις κρυφές σκέψεις, τις παρορμήσεις και τις ανάρμοστες επιθυμίες.   Ο C.

  • Jung (1917) -εκτός από το συνειδητό, το υποσυνείδητο και το ασυνείδητο- σύνδεσε την ψυχή με τα ένστικτα και τα αρχέτυπα, τα στοιχεία και τη γνώση χιλιάδων χρόνων που φέρομε και μας κάνει αυτό το ξεχωριστό ανθρώπινο Ον. Ο

 

μεταγενέστερος Albert Ellis (1962), έθεσε το αντιληπτικό κομμάτι στην ερμηνεία της ψυχής υποστηρίζοντας ότι «οι άνθρωποι δεν διαταράσσονται τόσο από τα γεγονότα, αλλά από την αντίληψη που έχουν γι΄ αυτά». Ο A.T. Beck (1989) ανέδειξε τον άμεσο επηρεασμό από το γνωσιακό κομμάτι, που πηγάζει από τα σχήματα, τις βασικές πυρηνικές πεποιθήσεις, που έχουν διαμορφωθεί από την παιδική ηλικία, τα βιώματα, τις μνήμες, τις εμπειρίες, το κοινωνικό και οικογενειακό περιβάλλον.

Η αλυσίδα της σύνδεσης για την ομαλή λειτουργία της ψυχικής και σωματικής υγείας έχει κυρίως να κάνει με τον κάθε άνθρωπο ξεχωριστά, με όλες τις μοναδικές  ιδιότητες  και τα χαρακτηριστικά που τον συνθέτουν.  Ο πρώτος σταθερός κρίκος  που κρατά όλους τους υπόλοιπους είναι οι σκέψεις. Οι σκέψεις επηρεάζουν αμέσως τον επόμενο κρίκο, το συναίσθημα, ο οποίος με την σειρά του επηρεάζει τον αμέσως επόμενο κρίκο, την εμφάνιση της σωματικής αντίδρασης. Όπως υποστηρίζει ο Beck στη Γνωσιακή Συμπεριφορική Ψυχοθεραπεία είναι τα γνωσιακά λάθη, που χαρακτηρίζουν το άτομο, το οποίο δυσκολεύεται να διαχειριστεί τους έκλυτους εξωγενείς παράγοντες, τη συναισθηματική φόρτιση και τον έλεγχο των αρνητικών σκέψεων. Κάποια από αυτά είναι: η διπολική σκέψη, η καταστροφολογία, η υπεργενίκευση, τα αυθαίρετα συμπεράσματα, η παραγνώριση θετικών, τα «πρέπει» και η επιλεκτική αφαίρεση. Η ΓΣΨ σε αυτό που αποσκοπεί είναι στην αναδόμηση των δυσλειτουργικών σκέψεων.

Σύμφωνα με την ψυχαναλυτική προσέγγιση, το άτομο, όταν δεν μπορεί να διαχειριστεί τους στρεσογόνους, ψυχολογικούς παράγοντες -κοινωνικούς, περιβαλλοντικούς, ή εσωτερικές επιθυμίες και ενορμήσεις- τους  μεταφέρει συνειδητά στο ασυνείδητο κομμάτι του εαυτού του. Χρησιμοποιώντας τους μηχανισμούς άμυνας προστατεύεται από το άγχος ή και προσαρμόζεται στις καταστάσεις. Όταν γίνεται υπερβολική χρήση των αμυντικών μηχανισμών, όπως π.χ της απώθησης, δεν ικανοποιούνται οι επιθυμίες και το συναίσθημα, αλλά εντείνεται η ψυχική πίεση, με αποτέλεσμα την αντίδραση είτε συμπεριφορική, είτε σωματική ή ακόμα και την εμφάνιση αγχώδους διαταραχής.

Οι πιο συνήθεις εκφάνσεις της σωματοποίησης του άγχους είναι δερματικά προβλήματα –π.χ. εξανθήματα, κνησμός-, πονοκέφαλοι, ημικρανίες, φαρυγγικές ενοχλήσεις, το σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου, αλεξιθυμία, μυϊκοί πόνοι, οσφυαλγία. Για την ανακούφιση από το άγχος παρατηρείται συχνά η χρήση αλκοόλ, ναρκωτικών ουσιών, επεισόδια υπερφαγίας, βουλιμία. Από τις διατροφικές διαταραχές στην νευρική ανορεξία συμβάλλουν πολλοί παράγοντες με κύρια επιβαρυντικούς τους

 

ψυχολογικούς. Η ασθένεια συχνά αποτελεί διέξοδο συναισθηματικών ή κοινωνικών αναγκών, καθώς πολλές φορές απαλλάσσει το άτομο από πιεστικές ευθύνες ή το άτομο έχει δευτερογενή οφέλη, όπως π.χ. την απόλαυση φροντίδας ή την πρόκληση προσοχής. Κάποια άτομα μετατρέπουν τη συναισθηματική δυσφορία σε σωματική, εστιάζοντας σε υπερβολική και επίμονη ανησυχία σχετικά με το σώμα και την όποια ενόχληση σε πεποίθηση και φόβο για νόσο φτάνοντας στην υποχονδρίαση. Κατά το Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχειρίδιο Ψυχικών Διαταραχών (DSM-V) σε όλες τις αγχώδεις διαταραχές, στον πανικό με ή χωρίς αγοραφοβία, στη γενικευμένη αγχώδη διαταραχή, στις ειδικές φοβίες, στο μετατραυματικό στρες, στην κοινωνική αγχώδη διαταραχή, στην ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή διαπιστώνονται σωματικές διαταραχές. Κοινές όλων είναι: η ταχυκαρδία, η εφίδρωση, το αίσθημα πνιγμού, η δυσκολία αναπνοής, η ναυτία, το αίσθημα ζάλης, το τρέμουλο, οι μυϊκοί ένταση, οι γαστρεντερικές διαταραχές, η αϋπνία. Στην κατάθλιψη αναφέρονται διαταραχές στον ύπνο με εκδήλωση υπνηλίας ή αϋπνίας. Από τις πιο σημαντικές σωματικές διαταραχές εξαιτίας του στρες είναι οι διαταραχές του ύπνου, όπως: δυσκολία στην επέλευση ή διατήρηση του ύπνου, πρώιμη πρωινή αφύπνιση και μη ικανοποιητικός ύπνος. Σύμφωνα με τις μεταβολικές θεωρίες, ο ύπνος είναι απαραίτητος, γιατί κατά τη διάρκειά του πραγματοποιούνται βιολογικές διεργασίες αναπλήρωσης χρήσιμων ουσιών, όπως των νευροδιαβιβαστών -π.χ. σεροτονίνης-, επιταχύνεται η μιτωτική κυτταρική διαίρεση, η επούλωση των ιστών και αποκαθίστανται οι ενεργειακές απώλειες. Αντίθετα, σε μελέτες αποστέρησης του ύπνου καταγράφεται σημαντική κόπωση, έλλειψη συγκέντρωσης, ευερέθιστη συμπεριφορά, απώλεια μνήμης, χαμηλή απόδοση, αυξημένος κίνδυνος ατυχήματος.

Στην αντίληψη απειλής ενεργοποιείται ένα σύνολο αντιδράσεων στον οργανισμό, το οποίο έχουμε κληρονομήσει από το εξελικτικό μας περιβάλλον, προετοιμάζοντας το σώμα για «πάλη ή φυγή», ώστε να αντιμετωπίσει έγκαιρα το άτομο κάποια απειλή, εξωτερικό κίνδυνο –πραγματικό ή μη-, αλλά και εσωτερικό, που προέρχεται από ανησυχία, φόβο ή μαθημένη αντίδραση. Ως εκ τούτου, ενεργοποιείται το υπεύθυνο για την εγρήγορση και το φόβο σύστημα (νοραδρενεργικό), με αποτέλεσμα την απελευθέρωση νορεπινεφρίνης και την πρόκληση του άγχους. Όταν το άτομο βιώνει στρες για μεγάλο χρονικό διάστημα, εκκρίνονται υψηλά επίπεδα (κορτιζόλης), η ορμόνη που βοηθά το σώμα να ρυθμίζει την αντίδρασή του στο άγχος. Η νευροεπιστήμη έχει αποδείξει την αλληλεπίδραση του εγκεφάλου με το σώμα μέσω του αυτόνομου, κεντρικού και περιφερειακού νευρικού συστήματος. Στην

 

καταθλιπτική εμβροντησία, παρατηρείται αλαλία, όπως και ότι ο ασθενής δεν ελέγχει απολύτως καμία σωματική λειτουργία.

Ο εγκέφαλος με την πλαστικότητα, την ομοιόσταση και το ανοσοποιητικό σύστημα έχει την ικανότητα της αυτοΐασης ολόκληρου του οργανισμού. Στο χρόνιο στρες με την υψηλή έκκριση των ορμονών του αποδυναμώνεται το ανοσοποιητικό σύστημα κάνοντας το άτομο περισσότερο ευάλωτο σε φλεγμονές και άλλες ασθένειες. Κατανοώντας τη λειτουργία του εγκεφάλου συνειδητοποιούμε την αλήθεια της λαϊκής ρήσης «αρρώστησε από την στεναχώρια του» ή «έχει χάσει τον ύπνο του…», σοφία που προέκυψε κρίνοντας το αποτέλεσμα από την παρατήρηση της αιτίας. Ανάλογα με τον χαρακτήρα του κάθε ανθρώπου, μετά από μελέτες οι καρδιολόγοι Friedman και Roseman κατέληξαν στο συμπέρασμα, πως οι άνθρωποι με προσωπικότητα τύπου Α (αυτό-απαιτητικοί, ανταγωνιστικοί, φιλόδοξοι, με αναζήτηση γρήγορης επιτυχίας και αναγνώρισης και με το ανικανοποίητο αίσθημα) ήταν επιρρεπείς στην εμφάνιση καρδιαγγειακών επεισοδίων και την ανάπτυξη στεφανιαίας νόσου σε αντίθεση με άτομα με προσωπικότητα τύπου Β (ήρεμοι

,ευπροσάρμοστοι). Οι άνθρωποι τύπου Γ (εσωστρεφείς, ευαίσθητοι, επιφυλακτικοί, ενοχικοί, μη διεκδικητικοί) ήταν πιο επιρρεπείς σε ασθένειες όπως ο καρκίνος και το άσθμα. Τα νοσήματα που συνοδεύονται από άγχος είναι πολλά. Ενδεικτικά αναφέρονται νευρολογικές καταστάσεις, ενδοκρινικές -π.χ υπερθυρεοειδισμός, υποθυρεοειδισμός-, αναπνευστικές και μεταβολικές -π.χ. υπογλυκαιμία, συστηματικός ερυθηματώδης λύκος-, κάποια από τα αυτοάνοσα νοσήματα και καρκίνος. Σε μελέτες στην επίδραση του άγχους και της κατάθλιψης στην εξέλιξη  των χρόνιων νοσημάτων αναφέρεται συννοσηρότητα της κατάθλιψης με τον καρκίνο σε ποσοστό 20-40%, με τη νόσο Parkinson (40%), με τη σκλήρυνση κατά πλάκας (15-50%), με το χρόνιο πόνο (30-60%). Στη νόσο Αλτσχάιμερ έχει αποδειχτεί ότι η μακροχρόνια έκθεση σε στρεσογόνους παράγοντες συμβάλλει σημαντικά στην εμφάνιση όσο και στην εξέλιξη της νόσου προκαλώντας βλάβη στα εγκεφαλικά κύτταρα και στη λειτουργία της μνήμης, αποδεικνύοντας τη σύνδεση της κατάθλιψης με τη νόσο αυτή.

Αντίστροφα, με την εμφάνιση των όποιων σωματικών ασθενειών επηρεάζεται η ψυχική υγεία. Μέσω του αυτόνομου νευρικού συστήματος ο πόνος συνδέεται με το συναίσθημα. Έτσι, ξεκινά ένας φαύλος κύκλος επιδεινώνοντας περισσότερο τη σωματική υγεία ή και προκαλώντας ψυχικά νοσήματα, όπως κατάθλιψη. Πολλοί ασθενείς που τους χορηγήθηκε το ψευδοφάρμακο (Placebo) ανάρρωσαν, με την ιδέα ότι μετά τη λήψη θα γίνουν καλά ή γιατί μείωσαν την ανησυχία για την ασθένεια από

 

την οποία πάσχουν. Κάτι αντίστοιχο έχει παρατηρηθεί και με τον «πόνο μέλους φάντασμα», όπου ασθενείς μετά από ακρωτηριασμό εξακολουθούσαν να αισθάνονται τον ίδιο πόνο στο ανύπαρκτο ακρωτηριασμένο μέλος, όπως πριν τον ακρωτηριασμό. Ας κάνουμε έναν παραλληλισμό: Φανταστείτε πάνω στο ανθρώπινο σώμα ένα δέντρο. Τώρα φανταστείτε το δέντρο αντεστραμμένο, δηλαδή τις ρίζες του πάνω στο κεφάλι (στον εγκέφαλο) και τα κλαδιά και τα φύλλα σε όλο το σώμα. Όσο πιο γερές είναι οι ρίζες του δέντρου, τόσο πιο υγιές και ζωντανό είναι το δέντρο, χάρη στο άπλετο οξυγόνο που του παρέχεται μέσω της αναπνοής, το ίδιο απαραίτητο οξυγόνο που χρειάζεται και ο ανθρώπινος οργανισμός. Στο συγκεκριμένο παράδειγμα, όταν  το έδαφος του εγκεφάλου είναι φιλικό, γεμάτο θετικές σκέψεις και συναισθήματα, όπως αγάπη, αισιοδοξία, αυτοεκτίμηση, ρεαλισμό, ικανοποίηση για κάθε μικρή ή μεγάλη επιτυχία, τόσο πιο υγιές είναι και το σώμα. Αντίθετα, αν το έδαφος του εγκεφάλου είναι εχθρικό, γεμάτο αρνητικές σκέψεις και συναισθήματα, όπως μίσος, απαισιοδοξία, αντιπαλότητα μεταξύ λογικής και συναισθήματος -τον λεγόμενο θυμό-, φόβο και απελπισία, η ψυχική και σωματική υγεία αποδυναμώνονται.

Εκτός από την ψυχοθεραπεία, ακόμα και χωρίς να υπάρχει ψυχικό νόσημα, υπάρχουν ευχάριστες και δημιουργικές μέθοδοι, όπως η Art Therapy μέσω εικαστικών τεχνών, η δραματοθεραπεία, η χοροθεραπεία ή η μουσικοθεραπεία, που βοηθούν στην αυτοβελτίωση, χαλάρωση, εκτόνωση, αποκατάσταση ή και ανακάλυψη του ασυνείδητου εαυτού. Η τεχνική του  διαλογισμού,  επίσης,  ενδείκνυται  για  τα θετικά της αποτελέσματα (Zeidan et. Al, 2013). Από απεικονιστικές μελέτες του εγκεφάλου ανθρώπων που έκαναν χρόνια διαλογισμό, προκύπτει ότι επέρχονται μόνιμες αλλαγές στα τμήματα του εγκεφάλου που ελέγχουν τα συναισθήματα και τον πόνο. Η συγκέντρωση και εστίαση στην αναπνοή και την επιλεκτική προσοχή επιτυγχάνει τον έλεγχο της σκέψης και επιπλέον αυξάνει την επίγνωση του εαυτού. Ακόμα, υποστηρίζεται ότι βοηθά στην εξισορρόπηση της λειτουργίας του ανοσοποιητικού και αυτόνομου νευρικού συστήματος. Η πιο γνωστή του μορφή είναι το Mindfullness.

Όλοι οι άνθρωποι αναγνωρίζουν ότι το πολυτιμότερο αγαθό είναι η υγεία η σωματική βάζοντας την ψυχική υγεία και την ευδαιμονία, σε υποδεέστερη θέση. Απορροφημένοι από τους γρήγορους ρυθμούς της ζωής, στη σύγχρονη κοινωνία που ζούμε, αγνοούμε τα προειδοποιητικά σήματα που στέλνει το σώμα, για την ψυχική πίεση που έχει υποστεί . Δυστυχώς, δεν αρκούν οι ευχές, για να είμαστε υγιείς. Χρειάζεται να γνωρίσουμε πώς έχει χτιστεί η πυραμίδα του εαυτού μας. Σε όλα όσα μας πιέζουν, στα χιλιάδες «γιατί» που απευθύνουμε προς τους άλλους, θα πάρουμε

 

απλά απαντήσεις, αλλά όχι λύσεις. Αντίθετα, αν τεθούν προς τον εαυτό μας, θα πάρουμε τις λύσεις αν δώσουμε ειλικρινείς απαντήσεις. Αρκεί να στοχαστεί ο καθένας το πόσο διατεθειμένος είναι να  αναγνωρίσει  από  πού  πηγάζουν  οι  σκέψεις του, αν είναι πραγματικές ή αντικατοπτρίζουν κάποιο κρυμμένο φόβο, κάποια ανησυχία, θυμό ή κάποιο παιχνίδι στις σκιές∙ το πόσο διατεθειμένος είναι ο καθένας να γνωρίσει όλα τα μύχια συναισθήματα, βρίσκοντας τη δύναμη της θέλησης, αυτή την τεράστια πηγή ενέργειας ικανή να αλλάξει το ΟΛΟΝ∙ το πόσο διατεθειμένος είναι να γνωρίσει και να φέρει το περιεχόμενο του ασυνείδητου στον συνειδητό εαυτό, να δουλέψει και να φτάσει, εν τέλει, στην αυτοπραγμάτωση του, πρώτα και πάνω από όλα δίνοντας την προσοχή που χρειάζεται να ακούσει όσα καθημερινά του ψιθυρίζει η ψυχή του, πριν γίνουν ΚΡΑΥΓΗ.

Μπαντζή Δήμητρα Σύμβουλος Ψυχικής Υγείας Εξειδίκευση στην Γνωσιακή Συμπεριφορική Ψυχοθεραπεία

Πηγές:

 

  • Freud Sigmud. Εισαγωγή στην ψυχανάλυση, μετάφραση Πάγκαλος Α. 2010
  • Jung Carl Gustav. Η ψυχολογία του ασυνείδητου, εκδ. Ιάμβλιχος 2010
  • Θωμάς Καπάκογλου, 2013
  • pdf
  • Σολδάτος, Κ.Ρ. (επιμ) (1993) Διαταραχές του Ύπνου. Αντιμετώπιση στη Γενική Ιατρική. Ιατρικές Εκδόσεις, Αθήνα.
  • DIMITRIS TSOUKALAS, MD METABOLIMIC MEDICINE
  • Robertson M.M, Cantona CL (eds). Depression Physicall IIIness. J. Wiley and Sons. 1997.
  • Ομιλία Ι. Σωτηρόπουλου στο Ίδρυμα Ευγενίδου 8/4/2012.
  • Friedman M., Roseman R.H., Association of specific overt behavior withblood and cardiovascular, JAMA 169 (1959), 1286-1296
  • Omato JP, Hand MM, et al: Warning signs of a heart attack. Circulation 104:1212,2001.
  • Zeidan, F., Grant J.A., McHaffie, J.G., & Coghilla, R.C. (2013)

Παναγιώτου  Θεόδωρος  Εκπαιδευτικός Ειδικής Αγωγής (ΠΕ11)- Δ/ντής  Δημ Σχολείου

 Η ιστορική εξέλιξη της Ειδικής Αγωγής στον κόσμο και στη χώρα μας

Σύμφωνα με τη Λαμπροπούλου και την Παντελιάδου (2000) η ιστορία της Ειδικής Αγωγής στην ουσία είναι μια μελέτη της ιστορίας των κοινωνικών αλλαγών και των επιπτώσεων αυτών των αλλαγών στις στάσεις , στην αντιμετώπιση , στην εκπαίδευση  και την κοινωνική συμμετοχή των ανθρώπων με ειδικές ανάγκες. 

Οι αλλαγές στην εκπαίδευση των μαθητών με ειδικές ανάγκες δε συνδέονται τόσο με τις ειδικές εκπαιδευτικές τους ανάγκες όσο με κοινωνικούς , πολιτικούς , οικονομικούς , νομοθετικούς και θρησκευτικούς παράγοντες.

Η εκπαίδευση των ατόμων με ειδικές ανάγκες  έχει περάσει διάφορα στάδια αλλαγών και σχετίζεται με τις κοινωνικές αντιλήψεις της κάθε εποχής .

Στις περισσότερες χώρες του κόσμου η ιστορική εξέλιξη της αντιμετώπισης της αναπηρίας από την ίδια την κοινωνία , πέρασε από τα παρακάτω βασικά στάδια:

  • Στάδιο της φιλανθρωπίας
  • Στάδιο της πρόνοιας
  • Στάδιο των δικαιωμάτων
  • Στάδιο των ίσων ευκαιριών

(Πολυχρονοπούλου , 2012)

Στην Ελλάδα έχουμε το 1906 τη λειτουργία του πρώτου ιδρύματος για τυφλά παιδιά στην Καλλιθέα.

Το 1919 ιδρύεται το πρώτο σχολείο για Κωφά παιδιά.

Το 1923 , ιδρύεται το Εθνικό Ίδρυμα Κωφών και Βαρήκοων.

Το 1937 ιδρύεται το φιλανθρωπικό σωματείο Ε.Λ.Ε.Π.Α.Π( Ελληνική Εταιρεία Προστασίας και Αποκατάστασης Αναπήρων Παίδων ). Επίσης την ίδια χρονιά έχουμε τη λειτουργία μέσα στο Ασκληπιείο   Βούλας δημοτικού σχολείου για τα σωματικώς ανάπηρα παιδιά. Ψηφίζεται ο νόμος 453\1937 κατά τον οποίο  έχουμε την ίδρυση εκπαιδευτικών μονάδων  και ειδικών τάξεων για παιδιά με νοητική αναπηρία.

Το 1938 ιδρύεται το Πρότυπο Ειδικό Σχολείο  « Ρόζα Ιμβριώτη».

Το 1955 το Πατριωτικό Ίδρυμα Κοινωνικής Πρόνοιας και Αντίληψης(ΠΙΚΠΑ) ιδρύει το Κέντρο Αποκατάστασης Παίδων Βούλας.

Η περίοδος 1960-1970 που χαρακτηρίζεται  ως Περίοδος της Αμφισβήτησης  και της Κριτικής είναι ιδιαίτερα σημαντική για την Ειδική Αγωγή.  Άρχισε στις ΗΠΑ και εξαπλώθηκε αργότερα και σε άλλες χώρες. Η απαίτηση  από ειδικούς επιστήμονες στις ΗΠΑ για ενσωμάτωση και στην Ευρώπη για Ένταξη των μαθητών με ειδικές ανάγκες στα σχολεία της γενικής εκπαίδευσης έγινε αφορμή για να ανοίξει τη δεκαετία 1960-70 ένας έντονος διάλογος  και να δοθούν κίνητρα για έρευνα . Την ίδια εποχή αναπτύσσεται το αναπηρικό κίνημα σε αρκετές χώρες.  Το αναπηρικό κίνημα εκπροσωπείται από άτομα   με ειδικές ανάγκες . Συνάμα κάνουν την εμφάνισή τους και οι οργανώσεις των γονέων.

Στη χώρα μας όμως επικρατεί ηρεμία. Τα παιδιά με ειδικές ανάγκες  ακόμη περιθάλπονται σε φιλανθρωπικά προνοιακά ιδρύματα . Το Ιατρικό Μοντέλο κυριαρχεί και σε κοινωνικό επίπεδο  και σε εκπαιδευτικό.

Οι δεκαετίες 1970-80 χαρακτηρίζονται ως δεκαετίες αλλαγών του συστήματος εκπαίδευσης μαθητών με ειδικές ανάγκες   τόσο στις ΗΠΑ όσο και στην Ευρώπη. Κατοχυρώνεται νομοθετικά σε πολλές χώρες η ένταξή τους στα συνηθισμένα σχολεία . Γίνεται η εκπαίδευσή τους υποχρεωτική από τη νηπιακή ηλικία.

Στην Ελλάδα αυτή την περίοδο έχουμε μια έντονη κινητικότητα σε σχέση πάντα με τις προηγούμενες περιόδους.

 Το 1981 ψηφίζεται ο νόμος 1143 ο οποίος αποτελεί τον πρώτο ολοκληρωμένο νόμο στην ιστορία της Ειδικής Αγωγής. Ο νόμος 1143\81 συμπληρώθηκε από το ΠΔ 603\82 για την

« Οργάνωση και λειτουργία των Σχολικών Μονάδων Ειδικής Αγωγής(Σ.Μ.Ε.Α)». Θεσμοθετήθηκε για πρώτη φορά η λειτουργία ειδικών τάξεων μέσα στο κανονικό σχολείο(ΦΕΚ117 τ. Α’21\9\1982). Παράλληλα , εγκρίθηκε το Π.Δ. 472\1983 για τη συγκρότηση ιατροπαιδαγωγικών διαγνωστικών μονάδων στις κατά τόπους νομαρχίες.

Με το νόμο 1566\85 η Ειδική Αγωγή ενσωματώνεται και αποτελεί τμήμα του γενικού εκπαιδευτικού συστήματος στο οποίο λειτουργεί συμπληρωματικά, ενισχυτικά αλλά και υποστηρικτικά. Κατοχυρώνεται η ίδρυση Ειδικών Τάξεων μέσα στα γενικά σχολεία.

Και αυτός ο νόμος δεν προέβλεπε την ίδρυση Τμήματος Ειδικής Αγωγής στο Παιδαγωγικό Ινστιτούτο  ούτε μετεκπαίδευση ή επιμόρφωση σε θέματα Ειδικής Αγωγής για τους εκπαιδευτικούς της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης . Δε θεσμοθετούσε τη δυνατότητα μεταπτυχιακών σπουδών Ειδικής Αγωγής στα Α.Ε.Ι. της χώρας. Καθόριζε ως αρμόδιο  για το Ιατροδιαγνωστικό -συμβουλευτικό έργο το Υπουργείο Πρόνοιας κι όχι το ΥΠ.Ε.Π.Θ. Διατηρούσε την επικάλυψη αρμοδιοτήτων και διαιώνιζε τη σύγχυση στο έργο των σχολικών συμβούλων Γενικής και Ειδικής Αγωγής.

Μια πρώτη απόπειρα θεσμοθέτησης της ένταξης και της από κοινού εκπαίδευσης μαθητών με ειδικές ανάγκες και τυπικών μαθητών  στην Ελλάδα  γίνεται με το νόμο 2817\2000.

Ως  άτομα με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες θεωρούνται τα άτομα που έχουν σημαντική δυσκολία μάθησης και προσαρμογών εξαιτίας:

  • Σωματικών
  • Διανοητικών
  • Ψυχολογικών
  • Συναισθηματικών και κοινωνικών ιδιαιτεροτήτων.

Το 2001 έχουμε τη δημιουργία των Κέντρων Διάγνωσης   Αξιολόγησης και Υποστήριξης τα οποία αναλαμβάνουν να διαγνώσουν και να εισηγηθούν την ένταξη των μαθητών σε δομές της ειδικής εκπαίδευσης.

Ο νόμος 3699\08 εισάγει για πρώτη φορά στην ιστορία της εκπαίδευσης την υποχρεωτικότητα στην ειδική αγωγή , εναρμονίζοντάς την πλήρως με τις διατάξεις που αφορούν τη γενική εκπαίδευση.   Ο όρος «Ειδική Αγωγή» αντικαθίσταται από τον όρο «Ειδική Αγωγή και Εκπαίδευση » (ΕΑΕ) .

Εισάγει το διεθνή ορισμό της αναπηρίας δίνοντας έμφαση στη λειτουργικότητα και τη δυνατότητα για συμμετοχή των ατόμων με αναπηρία κι όχι στην αναπηρία καθαυτή.

« Μαθητές με αναπηρία και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες θεωρούνται όσοι για ολόκληρη ή ορισμένη περίοδο της σχολικής τους ζωής εμφανίζουν σημαντικές δυσκολίες μάθησης εξαιτίας αισθητηριακών , νοητικών , γνωστικών , αναπτυξιακών προβλημάτων , ψυχικών και νευροψυχικών διαταραχών οι οποίες σύμφωνα με τη διεπιστημονική αξιολόγηση επηρεάζουν τη διαδικασία της σχολικής προσαρμογής και μάθησης(παρ. 1)»

Μετονομάζει τα ΚΔΑΥ ( Κέντρα Διάγνωσης Αξιολόγησης και Υποστήριξης Ειδικών Εκπαιδευτικών Αναγκών )σε ΚΕΔΔΥ(Κέντρα Διαφοροδιάγνωσης, Διάγνωσης και Υποστήριξης  Ειδικών Εκπαιδευτικών Αναγκών), με στόχο τη λειτουργική και επιστημονική τους αναβάθμιση.

Με το νόμο 4115\2013 άρθρο 39 παρ 4 ιδρύεται η Ε.Δ.Ε.Α.Υ. ένα πρωτοβάθμιο όργανο διάγνωσης και υποστήριξης των εκπαιδευτικών αναγκών των μαθητών σε κάθε σχολική μονάδα γενικής εκπαίδευσης.

Με το νόμο 4048\2012(ΦΕΚ 34) ΤΑ’ (23-02-2014) οι μαθητές με αναπηρία και ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες μπορούν να φοιτούν :

  • Σε σχολική τάξη του γενικού σχολείου , εφόσον πρόκειται για μαθητές με ήπιες μαθησιακές δυσκολίες , υποστηριζόμενοι από τον εκπαιδευτικό της τάξης , ο οποίος συνεργάζεται κατά περίπτωση με τα ΚΕΔΔΥ, με τους σχολικούς συμβούλους ΕΕΑ και την ΕΔΕΑΥ
  • Σε σχολική τάξη του γενικού σχολείου , με παράλληλη στήριξη -συνεκπαίδευση , από τον εκπαιδευτικό ΕΑΕ.

Στο άρθρο 6 του νόμου 3699\2008 (Α’199) προστίθεται η παράγραφος:

« Στις Σχολικές Μονάδες Ειδικής Αγωγής και Εκπαίδευσης Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας μπορεί να υλοποιούνται Προγράμματα συνεκπαίδευσης με συστεγαζόμενες ή μη σχολικές μονάδες της γενικής  εκπαίδευσης.»

Τέλος με το νόμο 4368\2016 στόχοι των προγραμμάτων συνεκπαίδευσης είναι ιδίως η προώθηση της ένταξης και των ίσων ευκαιριών στην εκπαίδευση ,  η ανάπτυξη των γνωστικών , μαθησιακών , συναισθηματικών και κοινωνικών δεξιοτήτων των μαθητών με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες ή και αναπηρία , καθώς και η ευαισθητοποίηση  των μαθητών των σχολείων γενικής εκπαίδευσης σε θέματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων , στο σεβασμό της διαφορετικότητας και στη διασφάλιση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

  • Αγαλιώτης , Ι,(2002). Μεθοδολογικές επιλογές για τη Συνεκπαίδευση παιδιών με και χωρίς ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες. Παιδαγωγική Επιθεώρηση, 33, 57-71.
  • Λαμπροπούλου ,Β. & Παντελιάδου , Σ.(2000). Η Ειδική Αγωγή στην Ελλάδα. Κριτική Θεώρηση . Στο Κυπριωτάκης , Α(Εκδ.) Πρακτικά Συνεδρίου Ειδικής Αγωγής , Πανεπιστήμιο Κρήτης, Σχολή Επιστημών Αγωγής, ΠΤΔΕ Ρέθυμνο 12-14 Μαΐου
  • Παντελιάδου ,Σ. & Πατσιοδήμου,Α.(2000). Στάσεις και απόψεις των εκπαιδευτικών για την επιμόρφωση στην Ειδική Αγωγή. Θεσσαλονίκη: Ε.Π.Ε.Α.Ε.Κ.-ΥΠ.Ε.Π.Θ.- Ενέργεια 3.2.β.
  • Πολυχρονοπούλου,Σ.-Ζαχαρογέωργα, Στ. (2001). Παιδιά και έφηβοι με ειδικές ανάγκες και δυνατότητες. Σύγχρονες τάσεις εκπαίδευσης και ειδικής υποστήριξης. Τόμος Α΄ Αθήνα: Ατραπός.
  • Σπετσιώτης, Γ. (2003).Πρώιμη παιδαγωγική – εκπαιδευτική παρέμβαση. Τα τμήματα ένταξης στο νηπιαγωγείο. Η συνεκπαίδευση παιδιών προσχολικής ηλικίας με και χωρίς ειδικές ανάγκες. Αθήνα: Ωρίων.
  • Φλωράτου,Μ.(1985). Το Πείραμα μιας Ειδικής Τάξης: Εύθραυστη Ισορροπία , Εύκολο Πισωγύρισμα. Επειδή η διαφορά είναι Δικαίωμα, τεύχος 8-9, σελ. 57-60, Μάιος.
Δευτέρα, 08 Φεβρουαρίου 2021 17:28

Διαδικτυακός εκφοβισμός ή Cyber Bullying;

Γράφει η Αντιγόνη Κολιού

Ιστορικός, Σύμβουλος

Ο διαδικτυακός εκφοβισμός ή αλλιώς cyber bullying όπως αποκαλείται σήμερα, έχει παρουσιάσει ραγδαία αύξηση αυτή την περίοδο που διακρίνεται για την υπερβολική διαδικτυακή χρήση και προσκόλληση στον ψηφιακό κόσμο. Ως έννοια, ο διαδικτυακός εκφοβισμός ορίζεται η οποιαδήποτε πράξη επιθετικότητας, παρενόχλησης, τρομοκρατικής ή αυταρχικής συμπεριφοράς  που πραγματοποιείται μέσω των ψηφιακών μέσων επικοινωνίας. Συγκεκριμένα, διενεργείται μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, δωματίων συνομιλίας, σελίδων κοινωνικής δικτύωσης, ιστοσελίδων με ηλεκτρονικά παιχνίδια ή ιστοσελίδων με υπηρεσίες ανταλλαγής μηνυμάτων. Οι διαδικτυακοί εκβιασμοί είναι πλέον ένα κυρίαρχο κοινωνικό φαινόμενο και δυστυχώς καθημερινά αυξάνεται ο αριθμός των θυμάτων. Κρίνεται λοιπόν απαραίτητη η προσοχή και η επαρκής ενημέρωση γονέων, παιδιών και ολόκληρης της κοινωνίας για σωστή πρόληψη των ψηφιακών απειλών.

Αρχικά, το cyber bullying διακρίνεται σε πολλά είδη ανάλογα με το είδος εκφοβισμού όπως είναι η δυσφήμιση, η παρενόχληση, η εξαπάτηση, ο διασυρμός ή και το sexting. Αυτά είναι κάποια από τα συχνότερα είδη που καθημερινά καταγγέλλονται. Σήμερα γίνεται αλόγιστη χρήση του διαδικτύου κυρίως από νεαρές ηλικίες και παιδιά. Ο σοβαρότερος κίνδυνος  ελλοχεύει στα μέσα δικτύωσης όπως Facebook, Instagram , tik tok τα οποία έχουν «παγιδεύσει» πληθώρα θυμάτων. Ο θύτης χρησιμοποιεί τις συνομιλίες και τις προσωπικές φωτογραφίες των θυμάτων για να τους εκφοβίσει. Ο σκοπός του μπορεί να είναι ο διασυρμός μέχρι και παιδική πορνογραφία, όταν πρόκειται για ανήλικα παιδιά. Επιπλέον, είναι σημαντική η τάση για επικοινωνία και επαφή μέσω του διαδικτύου. Συχνά, οι άνθρωποι παρασύρονται και εξωτερικεύουν συναισθήματά τους σε αγνώστους, εμπιστεύονται προσωπικά τους στοιχεία μέσω συνομιλιών δίχως δισταγμούς. Με αυτό τον τρόπο, ο θύτης αντιλαμβάνεται ότι μπορεί να εκμεταλλευτεί το θύμα ζητώντας προσωπικό υλικό το οποίο φυσικά θα χρησιμοποιήσει ως όπλο για τον μετέπειτα εκβιασμό. Είναι λοιπόν βέβαιο πως έχει υποβαθμιστεί η επικινδυνότητα του διαδικτύου και απαιτείται ιδιαίτερη προσοχή και επιμόρφωση για τη συνετή χρήση των μέσων δικτύωσης.

Αναφορικά με τους τρόπους προφύλαξης και ασφάλειας του διαδικτύου, είναι βασικό να ενημερώσουμε τα παιδιά πως δεν πρέπει ποτέ να μοιράζονται τους προσωπικούς τους κωδικούς με κανέναν. Στη συνέχεια, πρέπει να αποδέχονται και να συνομιλούν με τους πραγματικούς τους φίλους και όχι με αγνώστους. Εάν κάποιο παιδί βρεθεί σε δύσκολη θέση  πρέπει να το αναφέρει άμεσα στους γονείς του ή σε κάποιον άνθρωπο εμπιστοσύνης. Συζητώντας το πρόβλημα θα βρεθεί σίγουρα κάποια λύση και θα προληφθεί πιθανός εκβιασμός του θύματος. Ο κοινώς αποδεκτός κανόνας που ισχύει για όλους είναι η άρνηση κοινοποίησης και αποστολής προσωπικών μας φωτογραφιών ή βίντεο σε αγνώστους. Αυτό το πολύτιμο προσωπικό υλικό μελλοντικά θα χρησιμοποιηθεί εναντίον μας. Επιπλέον, συνιστάται να αποθηκεύσουμε τυχόν συνομιλίες και μηνύματα του θύτη ώστε να χρησιμοποιηθούν ως αποδεικτικά στοιχεία για τον εγκλωβισμό του από τη δίωξη ηλεκτρονικού εγκλήματος η οποία με τη σειρά της θα λάβει καθοριστικά μέτρα.

Αναμφίβολα, η πρόληψη είναι το σημαντικότερο στάδιο ώστε να μην υποπέσει κάποιος θύμα του cyber bullying. Οι γονείς οφείλουν από τη πλευρά τους να είναι κοντά στα παιδιά τους. Η καθημερινή επικοινωνία και η σχέση εμπιστοσύνης είναι το κλειδί για την προστασία του παιδιού. Ας ζητήσουν να μάθουν τους διαδικτυακούς φίλους των παιδιών, τα μέσα δικτύωσης και τυχόν παιχνίδια στα οποία τα παιδιά τους αφιερώνουν χρόνο και έτσι να γίνουν κατά κάποιον τρόπο μέρος της διαδικτυακής ζωής των παιδιών τους χωρίς όμως να χρειαστεί να παρακολουθήσουν τα ίδια τους τα παιδιά. Ας τονίσουν τα πλεονεκτήματα του διαδικτύου διευκρινίζοντας όμως και τις  αρνητικές όψεις και απειλές που πιθανόν θα συναντήσουν. Αυτοί είναι επιφορτισμένοι με την ευθύνη να μεταδώσουν τη γνώση για τους διαδικτυακούς κινδύνους καθιστώντας τα πλήρως  ενημερωμένα για τον ψηφιακό κόσμο. Αυτό σημαίνει πως κρίνεται απαραίτητη και η εκπαίδευση των ενηλίκων στη σωστή και υπεύθυνη  χρήση του διαδικτύου. Είναι βέβαιο πως δεν υπάρχει συγκεκριμένη ηλικία για τα θύματα του cyber bullying και το πρόβλημα μας αφορά όλους.

Συνοπτικά, είναι  πραγματικό γεγονός η ψηφιοποίηση της καθημερινότητας και η συνεχής παρουσία του διαδικτύου σε όλους τους τομείς της ζωής μας. Είναι χρέος όλων να πορευόμαστε με τις τεχνολογικές εξελίξεις και να εντάξουμε το διαδίκτυο στη ζωή μας.  Ακόμη πιο απαραίτητη όμως είναι η διαδικτυακή επιμόρφωση και εκπαίδευση για την σωστή πρόληψη. Υπάρχουν εκπαιδευτικοί φορείς εξειδικευμένοι στο φαινόμενο του cyber bullying.  Η επικοινωνία και το υγιές κοινωνικό και οικογενειακό περιβάλλον είναι επίσης βασικοί παράγοντες που συμβάλλουν στη συνετή διαδικτυακή μας συμπεριφορά. Ένας ισορροπημένος ψυχικά χαρακτήρας με υγιείς κοινωνικές σχέσεις δεν θα υποκύψει εύκολα στις διαδικτυακές επιταγές και απειλές. Αδιαμφισβήτητα, η δημιουργία καλών και δυνατών οικογενειακών δεσμών αποτελούν το κλειδί για την προστασία γονέων και παιδιών. Επομένως, φροντίζουμε την ψυχολογική μας κατάσταση και ψυχική υγεία και δεν υποκύπτουμε σε οποιοδήποτε είδος εκφοβισμού. Εκπαιδευόμαστε στην άρνηση λέγοντας αυστηρό «όχι» σεβόμενοι τα προσωπικά μας δικαιώματα. Αυτός είναι ο μοναδικός τρόπος αυτοπροστασίας και άμυνας έναντι των διαδικτυακών εκβιαστών.

 

Παρασκευή, 05 Φεβρουαρίου 2021 07:19

Ερωτική παρακμή

..Προσπάθησα επίμονα να μάθω τις φρικτές λεπτομέρειες των στιγμών, που ανέτρεψαν την ψυχική μου αμεριμνησία και μας πρόσδεσαν σε έναν νοσηρό στροβιλισμό, που θα μας αποψίλωνε μέχρι τα ακρότατα όρια μας. 
 
Την ανάγκασα να τις διηγείται ξανά και ξανά εξαντλητικά, παραστατικά, ανελέητα, μέχρι που δεν άντεχα τον πόνο, την ντροπή και το διατρητικό τους μένος. 
 
Η αρμονία των χαρακτηριστικών της παρέλυε πρόσκαιρα την οργή, με εξουδετέρωνε με την επίπλαστη αθωότητα  και επισκίαζε περίτεχνα το γεγονός πως είχε αγαπήσει με το κορμί και την καρδιά, λαθραία και καταχρηστικά κάποιον άλλον.
 
Την πίεζα να απεκδύσει από το μυστήριο και τη μαγεία την ουσία της ποταπής σχέσης τους.
 
Να την επαναφέρει στο νου της μέχρι να την παραχαράξει. Μέχρι που ο έρωτας τους να καταντήσει απλές λέξεις, επιφωνήματα και ψευδαίσθηση. Θα τον εξαργύρωνα ακόμα και αν διακινδύνευα να τον εξιδανικεύσει. 
 
Την απειλούσα να αποκαλύπτει κάθε φορά πιο βασανιστικά, πιο ανάγλυφα κάθε στοιχείο της, να αναπαριστά μπροστά μου την φαυλότητα που διέπραξε, να ταπεινώνεται από την μεθυστική ακρίβεια των αφηγήσεων της: Πού, πότε, πώς, πόσο..κάθε συλλαβή που ανταλλάχτηκε, κάθε ιδρώτας που χύθηκε, κάθε φιλί που με πρόδωσε, κάθε έλξη, που την έκανε κοινή και ανάξια για μένα. 
 
Ήθελα να αυτοεξευτελιστεί, να παραλύσει, να βυθιστεί στα ερέβη του άλγους, που είχε προκαλέσει. 
 
Πίστευα πως αν μόλευα την έκσταση, που είχε με άλλον ζήσει, θα γινόμουν συνεργός της, θα μετείχα στην ανομία, θα απάλυνα τον εκμηδενισμό μου, την απουσία μου από μια τέτοια βιωμένη ένταση, που με αφάνιζε. 
 
Αν απομυθοποιούσα κάθε έξαψη, αν υποβάθμιζα κάθε συναίσθημα, αν εξουδετέρωνα κάθε ανάμνηση, θα ήταν σα να μην είχε ποτέ συμβεί, σα να είχα εξαλείψει το πάθος και τη μοναδικότητα, που μαζί του είχε ζήσει.
 
Ξεπηδούσαν όμως τότε οι δικές μου στιγμές της άγνοιας και της αφέλειας. Θυμόμουν τώρα καλά τι έκανα την ώρα που τον φιλούσε, πού βρισκόμουν όταν έκανε έρωτα μαζί του, πόσα ονειρευόμουν καθώς εκείνη εκποιούσε το παρελθόν μας. 
 
Κάθε ανυποψίαστη σκέψη μου επαναστατούσε στην ηδονή αυτή του πόνου, στον παραλογισμό της εκδίκησης και της ανεξέλεγκτης προσκόλλησης μου σε εκείνη. 
 
Ήθελα η τιμωρία της να είναι τόσο σκληρή, ώστε να δικαιώσει την οδύνη μου , αλλά ταυτόχρονα δεν μπορούσα παρά να τη λατρεύω καθώς υπέφερε ή όταν παρίστανε τη μετανιωμένη.
 
Επειδή είχε καλά καταλάβει πως η παρακμή και το μαρτύριο είναι η πιο αφροδισιακή εξάρτηση. 
 
Στρατος Παπάνης
Published in Λογοτεχνία

Πώς η σύνθεση ιστοριών μπορεί να βοηθήσει ανθρώπους με αυτισμό,

Της Κατερίνας Τζωρτζακάκη, ψυχολόγου-συγγραφέα

Η γνωριμία μου με τον αυτισμό ξεκίνησε πριν καν θεωρηθώ ψυχολόγος. Τα τρία από τα τέσσερα χρόνια των σπουδών μου ήμουν συστηματικά εθελόντρια σε έναν σύλλογο που υποστήριζε παιδιά, εφήβους και ενήλικες με νοητικές, κινητικές, αναπτυξιακές δυσκολίες. Οι δράσεις ήταν κυρίως σε εξωτερικούς χώρους και οι εθελοντές ήμασταν κατά βάση συνοδοί-φροντιστές. Συμμετείχα επίσης σε τέσσερα ταξίδια. Μπόρεσα να δω πολλά παιδιά και ενήλικες με αυτισμό σε χώρο ιππασίας, ιστιοπλοϊκό σκάφος, θέατρο, αίθουσα μπόουλινγκ, σκοπευτήριο, αεροπλάνο, πλοίο, ξενοδοχείο, σε βουνό, σε παραλία, σε δάσος, σε πούλμαν, σε χιονοδρομικό κέντρο, σε μοναστήρι, σε τουαλέτα και ίσως και σε άλλα μέρη που τώρα, σχεδόν είκοσι χρόνια μετά, δεν μπορώ να θυμηθώ. Έχω την αίσθηση πως οι σημερινοί κοινωνικοί επιστήμονες ή επαγγελματίες ψυχικής υγείας είμαστε πολύ κλεισμένοι σε κέντρα, ιατρεία ή σε γραφεία περιτριγυρισμένοι από βιβλία, θεωρίες, διαγνώσεις, συμπτωματολογία, έρευνες. Κι όμως ο κόσμος που προσπαθούμε να μελετήσουμε ή να βοηθήσουμε είναι εκεί έξω και χρειάζεται να τον ζούμε.

Σήμερα συνεργάζομαι  με την ΑΜΚΕ Πλοήγηση. «Με γερά καράβια τα παιδιά και τους γονείς τους που θέλουν να ανοίξουν νέες διαδρομές αναλαμβάνουμε το έργο μας για να φτάσουμε όλοι στην άκρη του ορίζοντα και να πάμε παραπέρα», έγραψε η ψυχίατρος, Αλεξάνδρα Ρούσσου για το όραμα αυτής της ΑΜΚΕ. Είναι ένας χώρος που θεωρεί τις κοινωνικές δεξιότητες ατόμων με τέτοιες δυσκολίες ως κάτι που θα κερδηθεί μέσω της αλληλεπίδρασης που έχουν ο ένας με τον άλλον αλλά και μέσω των εμπειριών που οι έφηβοι και οι νέοι θα αποκτήσουν. Οι εμπειρίες που προσφέρει είναι κυρίως καλλιτεχνικής φύσης, θέατρο, μουσική, ζωγραφική, φωτογραφία αλλά και επαφή με τους υπολογιστές. Ο σεβασμός στους νέους αυτούς είναι μεγάλος. Είναι μεγάλη η προσπάθεια να μην εγκλωβιστούν στις διαγνώσεις τους. Τα προγράμματα είναι εξατομικευμένα. Δηλαδή οι συντονιστές είναι σε συνεχή διάλογο και λαμβάνεται υπόψη το τι χρειάζεται το κάθε άτομο για να βοηθηθεί. Υπάρχει ευελιξία στα προγράμματα χωρίς αυτό να στερεί σε καμία περίπτωση το σταθερό πλαίσιο και τη δομή που είναι απαραίτητη σε κάθε είδους παρέμβαση. Ίσως το πιο καινοτόμο σε αυτό τον τον χώρο είναι πως συμμετέχουν στα προγράμματα και νέοι από την κοινότητα. Έχουν έτσι μια ευκαιρία να εξοικειωθούν με άτομα που λειτουργούν διαφορετικά αλλά και να ενδυναμωθούν οι ίδιοι. Δεν θα σταματήσει ποτέ ο αποκλεισμός των ανθρώπων που έχουν τέτοιες δυσκολίες, αν δεν «ανοίξουμε» την ειδική αγωγή κι αν δεν γίνει δεκτή στα πλαίσια του πληθυσμού τυπικής ανάπτυξης. Περιγράφω με λεπτομέρειες τον τρόπο λειτουργίας αυτού του χώρου γιατί ήταν το γόνιμο έδαφος μέσα στο οποίο άνθισε η ιδέα μου.

Στην Πλοήγηση λοιπόν εντάχθηκε η ιδέα μου, που αφορά στην ψυχοπαιδαγωγική σύνθεση ιστοριών,  την οποία είχα δοκιμάσει σε παιδιά και εφήβους τυπικής ανάπτυξης. Ξεκινήσαμε δειλά-δειλά με ένα πιλοτικό πρόγραμμα ομαδικής σύνθεσης ιστορίας. Ο στόχος ήταν η ομάδα να συνθέσει μια ιστορία, που κατέγραφα. Στην αρχή ήμουν αρκετά παρεμβατική και οι συμμετέχοντες σχεδόν μονολεκτικά, πολύ αβέβαια και άτολμα εξέθεταν τις ιδέες τους. Ξεκινήσαμε χωρίς να έχουμε την παραμικρή ιδέα για το πού θα μπορούσαμε να οδηγηθούμε.

Δυο χρόνια μετά η παρέμβασή μου στη σύνθεση των ιστοριών έχει ελαχιστοποιηθεί. Μπορεί  να κάνω κάποιες ερωτήσεις ή να «στρέψω» πολύ διακριτικά την ιστορία σε κάποιο σημείο που θεωρώ χρήσιμο. Πολλές φορές οι συμμετέχοντες δημιουργούν εξ ολοκλήρου μόνοι τους την ιστορία τους. Η σύνθεση ιστοριών έχει ενταχθεί και στις ατομικές συνεδρίες ψυχοεκπαίδευσης που διεξάγει η ψυχολόγος και υπεύθυνη των προγραμμάτων της Πλοήγησης, Βασιλεία Κατσαούνου. Αγκάλιασε την ιδέα μου και τη χρησιμοποίησε στην καραντίνα του Μαρτίου του 2020. Μπόρεσε να υποστηρίξει πολύ ικανοποιητικά τους εφήβους και τους νέους της Πλοήγησης διαδικτυακά με αυτόν τον τρόπο σε συνθήκες που ήταν πολύ δύσκολες για όλον τον κόσμο. Η Βασιλεία Κατσαούνου που δουλεύει εδώ και δεκαετίες με ανθρώπους με αναπτυξιακές δυσκολίες θεωρεί πως η σύνθεση ιστοριών είναι ιδιαίτερα βοηθητική στον αυτισμό. Έχουμε στα χέρια μας πάρα πολλές ιστορίες που συνέθεσαν οι νέοι της Πλοήγησης ομαδικά ή ατομικά που μας έχουν εκπλήξει. Οι νέοι της Πλοήγησης περιγράφουν τις ματαιώσεις και τις δυσκολίες τους, τη βία και τον εκφοβισμό που έχουν δεχτεί στο σχολείο αλλά και τις επιθυμίες τους ή όσα τους δίνουν χαρά. Το πιο σημαντικό για μένα είναι πως σε κάθε ιστορία θα συναντήσουν ένα δυνατό κομμάτι του εαυτού τους που έχει τη δυνατότητα μέσω της διαδικασίας αυτής να εμφανιστεί και να μιλήσει.   

Οι συμμετέχοντες απολαμβάνουν ιδιαίτερα τα προγράμματα με τις ιστορίες. Ο ένας λόγος είναι σίγουρα πως οι ιστορίες είναι ψυχαγωγικές. Όμως, δεν μιλάμε απλώς για διασκέδαση. Τα θετικά συναισθήματα που προκαλούν οι ιστορίες μας βοηθούν σε πολλαπλά επίπεδα. Σύμφωνα με τη Θεωρία Διεύρυνσης και Δόμησης που διατύπωσε η Barbara Fredrickson μετά από σειρά ερευνών το 1998 η θετικότητα ενισχύει τους σωματικούς, γνωστικούς, ψυχολογικούς και κοινωνικούς πόρους που έχει κάθε άνθρωπος. Και η Νευροψυχολογία μιλά για τη συμβολή των ιστοριών στη συναισθηματική νοημοσύνη. Φαίνεται πως η δραστηριότητα των κατοπτρικών νευρώνων του εγκεφάλου, όταν βιώνουμε ένα γεγονός είναι ίδια με τη δραστηριότητα των κατοπτρικών νευρώνων, όταν φανταζόμαστε έναν άνθρωπο να βιώνει το γεγονός. Αυτή η δραστηριότητα είναι κλειδί για την ανάπτυξη της ενσυναίσθησης (Carr et al, 2003).  Οι ιστορίες λειτουργούν ως προσομοιώσεις, μας βοηθούν να κατανοούμε όχι μόνο τους ήρωες που πρωταγωνιστούν, αλλά και την ψυχολογία των ανθρώπων γενικότερα (Oatley, 2011). Έχει άλλωστε υποστηριχθεί ήδη ότι η κατευθυνόμενη δημιουργικότητα και ο ελεγχόμενος αυτοσχεδιασμός βοηθά παιδιά με ψυχοδιανοητικές δυσκολίες να δομούν τις γνωστικές και συναισθηματικές τους δεξιότητες (Κουρκουτάς, 2009).

Όσον αφορά στον αυτισμό, οι ιστορίες που έχουμε στα χέρια μας μας υποδεικνούουν πως τα άτομα με αυτισμό έχουν τελικά πλούσια φαντασία. Κάποια ερωτηματολόγια που έχω κατασκευάσει τους βοήθησαν αρχικά να δομήσουν την ιστορία τους.Το εντυπωσιακό είναι πως πολύ γρήγορα κατάφεραν να φτιάχνουν τις ιστορίες χωρίς τη βοήθεια των ερωτηματολογίων. Δεν πίστευα στα αυτιά μου όταν μια κοπέλα είκοσι ετών είπε, «Οι ιστορίες με βοηθούν να μην σκέφτομαι τα ίδια πράγματα». Μόνη της εξέφρασε πως οι ιστορίες απαλύνουν το σύμπτωμα της επαναληπτικής, αγχωτικής σκέψης. Δεν θα είχα τολμήσει να βγάλω ένα τέτοιο συμπέρασμα. Ένας δεκαεπτάχρονος χαρακτήρισε τις ιστορίες «θεραπευτικές», που προσφέρουν χαλάρωση και πνευματική ισορροπία. Μια άλλη ενήλικη κοπέλα με αυτισμό είπε πως χαίρεται πολύ τις ιστορίες γιατί μπορεί να κάνει μια ολοκληρωμένη, δημιουργική δουλειά. Όταν εστιάζουμε μόνο στα συμπτώματα και στη διάγνωση του οποιουδήποτε ανθρώπου παραβλέπουμε τις ικανότητές του. Θεωρώ πως οι ιστορίες βοηθούν και δίνουν χαρά σε ανθρώπους με αυτισμό ή άλλες αναπτυξιακές, κινητικές ή νευρολογικές δυσκολίες γιατί τους δίνουν τη δυνατότητα να αποφασίζουν, να ελέγχουν, να ενεργούν έστω και στη φαντασία τους. Τους καθιστούν υποκείμενα και όχι αντικείμενα που πρέπει να «θεραπευτούν» ή να διορθωθούν. Ο Vygotsky άλλωστε έχει υποστηρίξει πως τα συναισθήματα μας είναι αληθινά, όταν φανταζόμαστε κάτι, ακόμη κι αν αυτό που φανταζόμαστε δεν είναι αληθινό.

Επίσης, όταν εντάξουμε στη ιστορία που φτιάχνουμε κάτι από την πραγματικότητα που ταράζει κάποιο μέλος της ομάδας ή μια επαναληπτική σκέψη, μπορεί στη συνέχεια να ηρεμήσει. Μπορούμε μέσα στην ιστορία να βάλουμε τον πολύ ενοχλητικό θόρυβο ενός κομπρεσέρ που θα προκαλέσει ξέσπασμα ή την επιθυμία του να επισκεφθούμε όλοι το χωριό του που επαναλαμβάνει ξανά και ξανά. Όταν γίνει αυτό, οι συμμετέχοντες στα προγράμματα σύνθεσης ιστοριών είναι πρόθυμοι να συγκεντρωθούν και να εστιάσουν σε αυτό που κάνουμε.

Αυτήν την περίοδο τριγυρίζει στη σκέψη μου διαρκώς μια ανάμνηση από την εμπειρία μου ως εθελόντρια, στην οποία αναφέρθηκα στην αρχή αυτού του κειμένου. Βρισκόμουν με ένα παιδί επτά ή οκτώ χρόνων σε μια τουαλέτα παραλίας. Ας τον πούμε Παναγιώτη. Ο Παναγιώτης ήταν ένα παιδί με αυτισμό που δεν είχε λόγο. Έβγαζε ασυνάρτητους ήχους. Έκανε επαναληπτικές κινήσεις με τα χέρια του και είχε διαρκή υπερκινητικότητα. Συχνά δάγκωνε τον εαυτό του. Ήταν από τα αγαπημένα μας παιδιά γιατί του άρεσαν οι αγκαλιές και η τρυφερότητα και ήταν ο μικρότερος. Είχε σκοτεινιάσει λοιπόν σε αυτήν την παραλία και τον είχα πάει στις τουαλέτες. Ήταν ένας χώρος με πολλές τουαλέτες και δύο ή τρεις διαδρόμους. Την ώρα που έπλενε τα χέρια του ξαφνικά έγινε διακοπή ρεύματος. Πάγωσα. Ήμασταν βυθισμένοι στο σκοτάδι και φοβήθηκα πολύ επειδή είχα την ευθύνη του. Φοβήθηκα πως θα έτρεχε και θα τον έχανα. Να προσθέσω πως ο Παναγιώτης ήταν εξοικειωμένος με αυτό το μέρος γιατί εκεί γινόταν το βασικό, απογευματινό πρόγραμμα. Εγώ ήμουν  μια απλή φοιτήτρια και όχι ξακουστή για την ψυχραιμία μου. Επίσης, έχω ιδιαίτερα αδύναμη αίσθηση προσανατολισμού κι αυτό όταν ήμουν νεότερη με άγχωνε πολύ. Ωστόσο τότε συνέβη κάτι μαγικό. Ο Παναγιώτης πήρε το χέρι μου και με οδήγησε εκείνος έξω. Δεν θα ξεχάσω ποτέ αυτό που είχα νιώσει τότε.

Νομίζω πως σκέφτομαι ξανά και ξανά αυτό το περιστατικό γιατί τότε κατάλαβα για πρώτη φορά πως ο άνθρωπος που έχει αυτισμό είναι ένας άνθρωπος που μπορεί να σκεφτεί και μπορεί να δράσει παρά τη δυσκολία του στην επικοινωνία. Ο καθένας σκέφτεται και δρα με τον δικό του, μοναδικό τρόπο και το πρώτο χρέος που έχει κάθε ειδικός είναι να αφουγκραστεί αυτόν τον τρόπο, αν θέλει να μπορέσει να έχει πιθανότητες για επικοινωνία.

Νιώθω πως οι ιστορίες των εφήβων και των νέων με τους οποίους δουλεύουμε στην Πλοήγηση με κάνουν συνεχώς να αναθεωρώ και απαλύνουν ξανά και ξανά όχι μόνο τη δική τους ψυχή αλλά και τη δική μου. Κάθε φορά που τους ακούω εκπλήσσομαι και αφήνω το μυαλό μου να πάει εκεί που έχουν ανάγκη, εκεί που επιθυμούν να πάμε. Ίσως το πιο σημαντικό είναι ότι με παίρνουν από το χέρι και με οδηγούν τελικά μακριά από το σκοτάδι της δικής μου προκατάληψης...

 

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Carr, L., Iacoboni, M., Dubeau, M.C., Mazziotta J.C., Lenzi, G.L.. (2003) Neural mechanics of empathy in humans: a relay from neural systems for imitation to limbic areas. Proc Nat1 Acad Sci USA. 2003; 100:  5497-5502

Fredrickson, B.  (2001), The Role of Positive Emotions in Positive Psychology: The Broaden and Build Theory of Positive Emotions. American Psychologist, 56, 218-226

Oatley, Κ.(2011) In the minds of others. Scientific American Mind, 15552284, Nov/Dec2011, Vol. 22, Issue 5

Vygotsky, S.V. (2004). Imagination and Creativity in Childhood. Journal of Russian and East European Psychology, vol. 42, no. 1, pp. 7–97

Κουρκούτας Η.Ε (2009).  Ψυχαναλυτική προσέγγιση των παραμυθιών και η χρήση των παιδικών ιστοριών στην ψυχοθεραπεία και την ειδική αγωγή. Στο Τέχνη, Παιχνίδι,  Αφήγηση (Επιμ. Πουρκός Μ.Α) , Αθήνα: Εκδόσεις Τόπος

 

Τρίτη, 12 Ιανουαρίου 2021 19:18

Πάντα αλήθεια

Επιθεωρούσε αναμνήσεις εκείνο το πρωινό. Λογάριαζε όσους ήρθαν, έφυγαν, ξεθώριασαν ακόμα κι από το νου. Διέσχιζε τη μεγάλη λεωφόρο. Ξένος ανάμεσα σε ανθρώπους που αγνοούσε την ύπαρξή τους, όσο κι εκείνοι τη δική του, μα ήταν φτιαγμένοι από τα ίδια υλικά.

Χρόνια τώρα σχεδίαζε το ταξίδι αυτό. Μα τον φόβιζαν τα ιπτάμενα πουλιά, το άγνωστο, οι αποστάσεις. Βρισκόταν σε μια διαρκή εσωτερική πάλη. Να ρισκάρει προσπαθώντας να κυνηγήσει όσα πίστευε πως είχε τη δυνατότητα να κατακτήσει ή να μείνει βολεμένος σε ό,τι θεωρούσε και ήταν ευτυχία χωρίς να τολμήσει βήμα παραπέρα.

Και μεγάλωσε. Κι έχασε όσα η νεότητα προσφέρει. Μα κέρδισε όσα η ωριμότητα χαρίζει.

Ευτυχισμένος χωρίς αμφιβολία. Με δυο κόρες που λάτρευε και μια σύντροφο που αγαπούσε με έναν έρωτα που μεταμορφώθηκε σε βαθιά αγάπη, εκτίμηση, σεβασμό φωτισμένη με τις σπίθες των πρώτων φλογερών ματιών.

Ο χρόνος, όμως, δεν υπογράφει συμβόλαια. Τρέχει παρασύροντας στο διάβα του καθετί όμορφο ή δυσάρεστο και σε αναγκάζει να συνεχίζεις. Αυτός χαράζει αδιάκοπα δρομολόγια στο καντράν του ρολογιού μα εσύ κάποτε απρογραμμάτιστα θα πάψεις να συμβαδίζεις με τους χτύπους του.

Ο χρόνος ήρθε, λοιπόν. Κι εκείνη, η νεράιδα του δικού του παραμυθιού έφυγε. Τα δεδομένα ανατράπηκαν. Καίριο ανθρώπινο λάθος. Θεωρούμε ανθρώπους, στιγμές, μέλλοντα γεγονότα δεδομένα. Κι έπειτα ο ανεμοστρόβιλος της ζωής παρασύρει τα πάντα στο διάβα του.

Είπε «Ποτέ δεν είναι αργά». Χαιρέτισε τις αιώνια μικρές στα μάτια του αγάπες του, τους συντρόφους του, τα εγγόνια του, υποσχέθηκε να επιστρέψει με ιστορίες κι εικόνες πολύχρωμες κι επιβιβάστηκε στο αεροπλάνο που θα τον οδηγούσε σε λίγες ώρες στην άλλη άκρη της γης.

Ανάμεσα στα σύννεφα αντίκριζε τη μορφή της. Να φροντίζεις όσους αγαπάς, να αγαπάς αυτό που είσαι και να προσπαθείς να δεις το καλύτερο που κρύβει ο καθένας, Αυτά θα του ψιθύριζε. Ήταν όσα έκανε καθημερινά πράξη. Του έμαθε να εκτιμά τους μικρούς καθημερινούς ήρωες.. μα αυτός λησμόνησε ή μάλλον απέτυχε να της μάθει να προσέχει πιότερο τον εαυτό της.

Το παρελθόν δεν αλλάζει, όμως. Κι η δική του πορεία, η τόσο αλληλένδετη και τόσο διαφορετική με τη δική της συνεχίζει.

Το όνειρό του ήταν να γίνει συγγραφέας, να εμπνεύσει ανθρώπους, να γνωρίσει τα γόητρα διαφορετικών τόπων και πολιτισμών. Να γευτεί αχόρταγα. Μα είχε δυο φύσεις καλά κρυμμένες μέσα του. Η πρώτη επιθυμούσε διακαώς κι η άλλη έβαζε φρένο, τρομαγμένη κι άτολμη.

Τώρα, εδώ, στη γη της ευκαιρίας είχε όσα ήθελε και συνάμα απεχθανόταν. Γεμάτος αντιφάσεις. Έπρεπε να συγκεράσει τις αντιθέσεις για να δικαιώσει όσους πίστευαν ακόμη σ’ εκείνον, για να σφραγίσει όσα βίωσε αυτός τόσα χρόνια, να μεταλαμπαδεύσει όχι λόγια σοφίας μα αλήθειες ζωής.

Δε θα τα πολυλογώ. Το πώς έγιναν όλα κανείς δε το αντιλήφθηκε. Ούτε ο ίδιος. Κάτι ξεχασμένοι φίλοι, κάτι μακρινοί συγγενείς, η αγάπη του για την πένα που αθέλητα μεταμορφώθηκε σε αγάπη για τα πλήκτρα του υπολογιστή, η ανάγκη να εκφραστεί, να ξεχειλίσει ο χείμαρρος λέξεων και συναισθημάτων.

Μπορεί σε μερικούς να ακούγεται οξύμωρο, σε άλλους βαρετό, σε κάποιους παλαιομοδίτικο. Μα η εποχή μας έχει ανάγκη από ρομαντικούς τύπους, από μια νότα περασμένων δεκαετιών, από ανθρώπους ερωτευμένους με τον ίδιο τον έρωτα.

Αλληλογραφία για όσους αδυνατούν να εκφραστούν, επιστολές και γράμματα και ευχητήριες κάρτες για όσους θέλουν να χαρίσουν ένα χαμόγελο σε ένα φίλο, μια γιαγιά, ένα μοναχικό ηλικιωμένο. Κατά παραγγελία ή χωρίς.

Ιδού η εργασία του. Το πάθος του εναρμονισμένο με το πάθος εκείνης. Περηφάνια για δυο. Ό,τι χάνεται δε σημαίνει πως παύει να υπάρχει.

Ατένιζε το άγαλμα της Ελευθερίας. Σε λίγο θα κρατούσε αγκαλιά το νέο μέλος της οικογένειάς τους, ένα ακόμα εγγόνι, ένα ακόμα θαύμα.

Αναρωτιόταν τι είναι τελικά ελευθερία. Είναι κάτι περισσότερο από το δικαίωμα αυτοδιάθεσης των συνταγματολόγων, από τα σύνορα των κρατών, το λόγο, πέρα από πολιτικές-κοινωνικές διαστάσεις. Είναι η ικανότητα να νοιώθεις ελεύθερος ενάντια στους περιορισμούς που αναγκαστικά μια πολιτεία επιβάλλει. Να κοιτάς τον ουρανό, να πετάς νοερά με τα πουλιά στον αιθέρα και να έχεις βαθιά μέσα σου την επίγνωση πως ετούτη η μέρα άξιζε.

Άννα Γκασνάκη

 People photo created by wirestock - www.freepik.com

Πέμπτη, 24 Δεκεμβρίου 2020 18:31

Οι «δυο» Άννες

Οι «δυο» Άννες

Κι αυτό που φοβόμουν

Τώρα μη φύγει φοβάμαι..

Για την Άννα

Γράφει η Άννα Γκασνάκη

Γυρνούσε κουρασμένος από τη δουλειά. Ξημερώματα Κυριακής στη μικρή μας πόλη. Κατηφόριζε το Πανόραμα με το δίκυκλό του. Το απαλό αεράκι έκανε τη φθινοπωρινή νύχτα ακόμα πιο απολαυστική. Ξαφνικά μέσα στους ήχους, που στοιχειώνουν σαν φαντάσματα τη σιγαλιά, άκουσε ένα ανεπαίσθητο κλάμα.. Πήρε τη στροφή και τα αντίκρισε. Κάτω από μια πυκνή φυλλωσιά αναζητούσαν χάδι και φροντίδα. Προσπαθούσε το ένα να δώσει πνοή ζωής στο άλλο. Τρία ή δύο, δε θυμάμαι, –πολλάκις η μνήμη ξεθωριάζει- μικρά κουταβάκια, χαριτωμένα μες την εξουθένωσή τους. Σταμάτα. Τα περιεργάζεται. Μα χαμένος στις δικές του έγνοιες πατά σε λίγο το γκάζι κι εξαφανίζεται. Η Κυριακή περνά, όπως όλες οι άλλες. Σπίτι, δουλειά. Δουλειά, σπίτι. Μα κάτι τον βασανίζει. Μια εικόνα κολλημένη στο μυαλό του. Δύο (ή τρία) ζευγάρια ολοστρόγγυλα μάτια κρέμονται από μια δικιά του αντίδραση. Έρχεται το βράδυ. Στριφογυρνάει στο κρεβάτι. Ο ύπνος δεν έρχεται ετούτη τη βραδιά. Και ξημερώνει… Δευτέρα. Κι η ίδια εικόνα εκεί. Σουρουπώνει η μέρα κι αυτός ανήσυχος κοιτά τον ορίζοντα. «Τώρα», σκέφτεται, «αλλιώς.. ποτέ». Κι όμως.. μπορεί να έφυγαν. Κι αν είναι αργά; Οδηγεί τη μηχανή εκεί που ώρες τώρα επιθυμεί. Κατεβαίνει διστακτικά. Ψάχνει. Αναζητά. Βλέπει δυο μικρά σωματάκια να κείτονται άψυχα πλάι σε μια άλλη μικρή άσπρη μπαλίτσα, κουλουριασμένη, φοβισμένη. Την παίρνει αγκαλιά. Θυμώνει με τον εαυτό του που άργησε. Θυμώνει και μ’ εκείνους που εγκατέλειψαν τα πλασματάκια αυτά σε ένα κασόνι στο πουθενά. Μα πάλι με τον εαυτό του θυμώνει πιότερο κι ορκίζεται να είναι το καταφύγιο κι ο σύντροφος της μικρής αυτής ύπαρξης που ακούει στο όνομα «Άννα». «Άννα», όπως εκείνη την αγαπημένη που αρνείται να μένει μαζί του. Για να έχει μια Άννα τις ώρες της μοναξιάς να φωνάζει, να μιλά, να αγκαλιάζει. Η συνάντηση των δυο συνονόματων κοριτσιών. Η συνάντησή μας. Ξέρετε τι θα πει φόβος παιδικός; Σε ακολουθεί και δε μπορείς εύκολα να τον αντιμετωπίσεις, να τον καταπολεμήσεις με αυτό το πλασματάκι. Με είδε, εμένα την Άννα. Την πήρα αγκαλιά. Οι δυο Άννες. Κι ένα καυτό υγρό κύλησε πάνω μου. «Ένοιωσε σιγουριά», μου είπαν. Κι έτσι άρχισε η δική μας σχέση. Ομοιοπαθητική το λένε. Και λειτουργεί. Αντιμετωπίζοντας το φόβο σου τον ξεπερνάς. Και τον προσπέρασα, τον νίκησα και σιγά σιγά τούτη η άσπρη ύπαρξη έγινε κομμάτι της ζωής μου, της ζωής μας. Ένα μικρό κουταβάκι, σκανταλιάρικο, ζωηρό, γεμάτο όρεξη μα και τεμπέλικο συνάμα.. ανάλογα με τη διάθεσή του. Μες τα μεγάλα καστανά της μάτια αντανακλάται όλη η αγάπη που τρέφει για τα λεγόμενα αφεντικά της, για εμάς. Η δική μας απουσία, ώρες ολόκληρες μετρά. Τη θλίβει. Αναρωτιέμαι αν πατά το «pause» τις στιγμές της σιωπής. ‘Όταν το κλειδί γυρνά κι η πόρτα ανοίγει, κουνά ξετρελαμένη την ουρά της και τότε θυμάται έξαφνα πως πρέπει να φάει και να πιεί νερό. Ζει για εμάς κι εμείς τις χαρίζουμε ό,τι μπορούμε. Μεγαλώνοντας μοιράζουμε κομμάτια του χρόνου και του εαυτού μας. Άλλοτε σε πράγματα αναπόφευκτα, ανούσια ή σημαντικά, άλλοτε σε ανθρώπους άξιους ή μη της προσοχής και της αγάπης μας. Όλοι κι όλα διεκδικούν. Αυτά τα μικρά αξίζουν ένα κομμάτι μας. Όλα κυλούσαν ήσυχα μέχρι ένα απόγευμα του Δεκέμβρη που ήρθε η είδηση. Η Άννα, εγώ, ήμουν έγκυος. Ένα άλλο πλασματάκι μεγάλωνε και θα ερχόταν απρόσμενα στη ζωή μας. Ταυτόχρονα ήρθε και το δίλημμα. Αν είσαι αμαθής, πρωτάρης που λένε, προβληματίζεσαι. Πώς θα συνυπάρξουν; Φοβάσαι.. Αν πάθει κάτι το μωρό; Κι εκεί που νομίζεις πως πρέπει η μικρή σου αγάπη να βρει άλλη στέγη έρχεται η ζωή και δίχως να το καταλάβεις, δίχως να το επιδιώξεις σε κάνει αχώριστη μαζί της. Κι η ξαφνική ανακοίνωση της εγκυμοσύνης σας φέρνει πιο κοντά από ποτέ κι ας αγνοεί τη φουσκωμένη κοιλίτσα σου, κι ας ζηλεύει τρελά.. Την παίρνεις αγκαλιά κάθε βράδυ κι οι μήνες διαδέχονται ο ένας τον άλλον κι η μικρή τρελή νούμερο δύο εμφανίζεται στη ζωή μας. Ομολογώ πως η συνύπαρξή τους αρχικά δύσκολη. Η προσοχή στραμμένη στη μικρή ύπαρξη που εξαρτάται πλήρως από εσένα. Κι η Άννα απορεί με τα κλάματα και τις φωνές. Φοβάται. Χάνει την ηρεμία της. Επιζητά την προσοχή που συνήθισε να λαμβάνει. Μα όσο το παιδί μεγαλώνει και γνωρίζουν η μία την άλλη, το σπίτι γεμίζει φωνές και γαβγίσματα κι εμείς οι μικρές-μεγάλες τρελές ζούμε το δικό μας όνειρο. Το όνειρο της καθημερινότητας, πιο αληθινό από ετούτο εδώ δεν υπάρχει. Μαθαίνουμε μικροί και μεγάλοι να σεβόμαστε το διαφορετικό, να υμνούμε την αγάπη, να νοιαζόμαστε για τα πλάσματα της φύσης κατανοώντας αυτό που στο σχολείο από μικροί διδασκόμαστε μα εύκολα ξεχνάμε: την αλυσίδα της ζωής, το ρόλο μας σε αυτή. Ρόλος αλληλεξάρτησης. Άλλωστε όλοι μέλη του ζωικού βασιλείου είμαστε κι η δική μας κοινωνία πιο βάναυση από την κοινωνία που οι όροι μιας ζούγκλας οριοθετεί. Στην ανθρώπινη κοινωνία οι όροι δεν υπάρχουν κι αν υπάρχουν παραβιάζονται και τα δικαιώματα καταπατούνται, μιμούμενη το γνωμικό «το μεγάλο ψάρι τρώει το μικρό». Τα παιδιά βλέπουν, κατανοούν, επεξεργάζονται, μαθαίνουν. Νοιώθουν το μεγαλείο της φιλιάς, της αγάπης κι η συνύπαρξη με τα ζωάκια τους εφοδιάζει με διδαχές παντοτινές.

Σήμερα.. πέντε χρόνια σχεδόν μετά.. Ο μόνος φόβος είναι μη φύγει κι αδειάσει η ζωή μας. Ό,τι μας προσφέρει είναι ανεξήγητο. Ένα πλάσμα που δε μιλά κι όμως τα λέει όλα, λογικότερο από πολλά ανθρώπινα έλλογα όντα. Κατανοεί πως η αγάπη κρύβεται σε μικρούς θησαυρούς, προσφέρει ανιδιοτελώς, χαίρεται αγνά κι απροκάλυπτα. Ξέρει να αγαπά. Κάτι που πολλοί έχουμε λησμονήσει. Είναι ένα ζωντανό μάθημα ζωής για όλους…

26/4/2020 Και τελικά… οι φόβοι έγιναν πραγματικότητα

Μια φορά κι έναν καιρό ήταν ένα κορίτσι, το κορίτσι μας… Ήρθε ξαφνικά στη ζωή μας και μας έκανε καλύτερους. Μας κοιτούσε με τα μεγάλα αμυγδαλωτά της μάτια.. Διεκδικούσε χάδια και φιλιά. Μια πριγκίπισσα που κούρνιαζε στα πόδια μας και ζέσταινε τις καρδιές μας.. Αν ήταν τώρα εδώ θα αγνοούσε τη φουσκωμένη κοιλίτσα και θα σκεφτόταν: « Ωχ! Ένα ακόμα μικροσκοπικό ζιζάνιο θα κάνει την εμφάνισή του». Ένας χρόνος χωρίς όλα αυτά.. μικρό μας αστεράκι σε αγαπάμε. Κοιτάμε τον ουρανό και σε χαιρετάμε γιατί είσαι εκεί και φωτίζεις το δρόμο μας!

 

Γράφει η Ποζίδου-Στολτίδου Χρυσούλα Κοινωνική Λειτουργός Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων ΕΟΠΠΕΠ    

Αντιμετώπιση της Μεταναστευτικής Κρίσης από τους  Φορείς Υγείας    

Εισαγωγή       

Παρά την εισαγωγή αυστηρών μέτρων για να αναχαιτιστεί η μη ελεγχόμενη μετανάστευση στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης κατά την διάρκεια των δυο προηγούμενων δεκαετιών, η ροή των παρανόμων μεταναστών, όχι μόνο δεν ελαττώθηκε, αλλά είναι δραστικά αυξανόμενη και όπως ήταν αναμενόμενο η πρόσβαση των παράνομων (κυρίως) μεταναστών στο Εθνικό Σύστημα Υγείας στις Ευρωπαϊκές χώρες έχει γίνει θέμα αντιπαράθεσης.

Πολιτισμικότητα μεταναστών και προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι επαγγελματίες υγείας Τους τελευταίους μήνες, η Ελλάδα, μεταξύ μερικών ακόμα ευρωπαϊκών χωρών, δέχεται εξαιρετικά μεγάλα κύματα εισροής μεταναστών και προσφύγων. Η Συρία, το Αφγανιστάν και το Ιράκ καταγράφονται ως οι τρεις πρώτες χώρες προέλευσης, με βάση τον αριθμό των αφικνούμενων, ενώ σταθερή ροή εισερχομένων παρατηρείται από το Πακιστάν και το Μπαγκλαντές (ΚΕΕΛΠΝΟ, αδημοσίευτα στοιχεία). Οι περιοχές αυτές χαρακτηρίζονται από επιδημιολογικό προφίλ λοιμωδών νόσων με σημαντικές αποκλίσεις από αυτό των ευρωπαϊκών χωρών. Η γνώση αυτή έχει βαρύνουσα σημασία τόσο για την έγκαιρη διάγνωση και αντιμετώπιση κλινικών συνδρόμων σε μετανάστες και πρόσφυγες όσο και για την πρόληψη της διασποράς μεταδοτικών νόσων στον πληθυσμό των μεταναστών / προσφύγων, καθώς και στο υγειονομικό, διοικητικό και λοιπό προσωπικό που τους εξυπηρετεί, αλλά και στην κοινότητα που τους φιλοξενεί στη χώρα υποδοχής.

     Ο πολύ μεγάλος αριθμός των εισερχομένων μεταναστών / προσφύγων καθιστά επιτακτική την οργάνωση των στρατηγικών διαλογής με τρόπο ταχύ, αποτελεσματικό, αλλά παράλληλα εφικτό και βιώσιμο από την άποψη της χρήσης υγειονομικών πόρων. Στην υλοποίηση των στρατηγικών αυτών πρέπει να συνυπολογιστούν και ειδικές παράμετροι που μπορεί να υπεισέρχονται:

Η χώρα προέλευσης σημειώνεται κατά δήλωση των εισερχομένων, χωρίς δυνατότητα εξακρίβωσης σε πολλές περιπτώσεις. Ο κίνδυνος προηγούμενης έκθεσης των εισερχομένων στα νοσήματα τα οποία ενδημούν στις χώρες προέλευσής τους εξαρτάται από τις περιοχές και τις συνθήκες διαβίωσής τους στις χώρες αυτές και μπορεί να παρουσιάζει σημαντικές διακυμάνσεις μεταξύ προερχομένων από την ίδια χώρα. Για χώρες με ασταθές εσωτερικό περιβάλλον, π.χ. λόγω πολεμικών και άλλων συρράξεων, τα επιδημιολογικά δεδομένα μπορεί να παρουσιάσουν ταχεία και σημαντική απόκλιση από το προηγουμένως γνωστό επιδημιολογικό προφίλ της χώρας. Πέρα από τη χώρα και συγκεκριμένη περιοχή προέλευσης, ο κίνδυνος νόσησης των εισερχομένων συναρτάται με τις συνθήκες υγιεινής κατά το ταξίδι τους και μετά την άφιξή τους στη χώρα υποδοχής, πχ για νοσήματα, όπως βακτηριακές και παρασιτικές διάρροιες ή φυματίωση. Παράγοντες, όπως στενός συγχρωτισμός ή ανεπαρκής πρόσβαση σε εγκαταστάσεις υγιεινής, αυξάνουν τον κίνδυνο νόσησης. Η έμφαση στις συνθήκες και εγκαταστάσεις υγιεινής είναι σημαντική και για την πρόληψη της εισαγωγής στον τοπικό πληθυσμό νοσημάτων για τα οποία δεν υπάρχει συλλογική ανοσία. Μεταδοτικά νοσήματα με κίνδυνο εξάπλωσης στον πληθυσμό χαρακτηρίζονται από μακρούς χρόνους επώασης και επιπλέον απαιτούν ειδικό εργαστηριακό έλεγχο για τη διάγνωσή τους. Νοσήματα, όπως η ηπατίτιδα Β, μπορεί να μεταδίδονται από ασυμπτωματικό χρόνιο φορέα, ενώ για τη διάγνωση χρειάζεται αιματολογικός εργαστηριακός έλεγχος. Η υπάρχουσα εμπειρία για τον έλεγχο των εισαγόμενων μεταδοτικών νοσημάτων αφορά κατά βάση σε εισερχόμενους πληθυσμούς που προτίθενται να παραμείνουν στη χώρα υποδοχής για ικανό διάστημα, ιδανικά με ενσωμάτωση στην τοπική κοινωνία. Σε αντιδιαστολή, η παρούσα κατάσταση χαρακτηρίζεται από ταχεία και μαζική διέλευση μεταναστών και προσφύγων, οι οποίοι κατά κανόνα διαμένουν σε περιορισμένους χώρους σε συνθήκες υψηλού συγχρωτισμού και ομοίως υψηλών ρυθμών διακίνησης και εναλλαγής επάλληλων κυμάτων εισερχομένων. Οι συνθήκες αυτές δεν επιτρέπουν ούτε ενδελεχή υγειονομικό έλεγχο ούτε συνέχεια των παρεχομένων υπηρεσιών διαλογής, διερεύνησης και φροντίδας. Ομοίως, η διάγνωση και θεραπεία μεταδοτικών νόσων, καθίσταται προβληματική ή αδύνατη υπό τις τρέχουσες συνθήκες. Τέλος, το Ευρωπαϊκό Κέντρο Ελέγχου Νοσημάτων (ECDC), εν παραλλήλω με το όποιο πρόγραμμα διαλογής για λοιμώδη νοσήματα, υπογραμμίζει τη σημασία της εξασφάλισης ικανοποιητικών συνθηκών υγιεινής στα καταλύματα των νεοεισερχομένων πληθυσμών και της πρόληψης του συνωστισμού, ώστε να αποφευχθεί η εξάπλωση νοσημάτων.  Προσβασιμότητα μεταναστών στις υπηρεσίες υγείας Σημαντικός παράγοντας που δύναται να περιορίσει την προσβασιμότητα των μεταναστών στην περίθαλψη είναι η συνεπαγόμενη υψηλή ιδιωτική οικονομική δαπάνη (out-of-pocket payments) (EuropeanCommission, 2008a). Tα ποσοστά των ανασφάλιστων μεταναστών παραμένουν υψηλά ακόμα και για αυτούς που έχουν καταφέρει να νομιμοποιήσουν το καθεστώς παραμονής τους. Οι ανασφάλιστοι πρέπει να πληρώνουν οι ίδιοι ολόκληρο το ποσό της περίθαλψης, προκαταβάλλοντας το 50% των εξόδων σε περίπτωση νοσηλείας. Το κόστος αυτό όμως μπορεί να είναι πολύ υψηλό για αρκετούς μετανάστες οι οποίοι ταυτόχρονα δεν δικαιούνται του βιβλιαρίου οικονομικής απορίας και αδυνατούν οικονομικά να απευθυνθούν σε ιδιωτικά θεραπευτήρια . Όπως δείχνουν και τα στοιχεία της έρευνας των Μαράτου-Aλιπράντη Λ. και Γκαζόν E. (2005)οι αλλοδαποί αντιμετωπίζουν σε μεγαλύτερο βαθμό οικονομική ανασφάλεια από το γηγενή πληθυσμό καθώς τα εισοδήματά τους είναι γενικά χαμηλότερα και το ποσοστό ιδιοκατοίκησης πολύ μικρότερο, 11,1% για τους αλλοδαπούς έναντι 75% για τους Έλληνες. Είναι επομένως πιθανό πολλοί από τους μετανάστες να μην είναι σε θέση «να αντιμετωπίσουν το κόστος μιας έκτακτης ανασφάλειας [όπως τα] προβλήματα υγείας» (Μαράτου-Aλιπράντη Λ.και Γκαζόν Ε., 2005). Την προσβασιμότητα στις δημόσιες υπηρεσίες υγείας δυσχεραίνουν συνεπώς, το καθεστώς εργασίας πολλών μεταναστών στην «άτυπη» οικονομία που έχει ως συνέπεια να παραμένουν ανασφάλιστοι, τα χαμηλά εισοδήματα των μεταναστών, καθώς και η ιδιαιτερότητα του συστήματος καταβολής «άτυπων αμοιβών» στα πλαίσια του ΕΣΥ.

     Η ελλιπής ενημέρωση των κρατικών υπηρεσιών σχετικά με το νομικό καθεστώς και τα δικαιώματα επιμέρους κατηγοριών αλλοδαπών, όπως οι αιτούντες άσυλο ή οι πρόσφυγες αποτελεί συχνά σημαντικό εμπόδιο στην προσβασιμότητα τους σε υπηρεσίες υγείας και κοινωνικής πρόνοιας.

Επίσης, οι μεγάλες καθυστερήσεις για την έκδοση ή ανανέωση αδειών παραμονής ή την έκδοση των ειδικών δελτίων του αιτούντος άσυλο αλλοδαπού, έχουν ως συνέπεια την παρεμπόδιση της πρόσβασης πολλών μεταναστών στις δημόσιες υπηρεσίες υγείας για μεγάλα χρονικά διαστήματα. Άλλωστε την πρόσβαση στο σύστημα υγείας δυσχεραίνουν παράγοντες όπως η γραφειοκρατία, οι μεγάλες λίστες αναμονής, οι ανεπαρκείς υποδομές και άλλα χρόνια προβλήματα του ελληνικού συστήματος υγείας που επηρεάζουν αρνητικά και την ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών προς τους μετανάστες και τους πρόσφυγες.

     Εμπόδια στην επικοινωνία, όπως η αντικειμενική δυσκολία επικοινωνίας των ασθενών με το ιατρικό προσωπικό λόγω της ελλιπούς γνώσης της ελληνικής γλώσσας αλλά και η ελλιπής ενημέρωση σχετικά με τη λειτουργία του συστήματος υγείας, επηρεάζουν την προσβασιμότητα των αλλοδαπών σε υπηρεσίες υγείας. Επιπλέον, η παντελής απουσία διερμηνέων στα δημόσια νοσοκομεία αλλά και στα κέντρα διοικητικής κράτησης και σε άλλες δομές που απευθύνονται σε μετανάστες περιορίζει τη δυνατότητα του ιατρικού προσωπικού να διασφαλίσει την ποιότητα των υπηρεσιών υγείας που παρέχει σε αλλοδαπούς.

       Η έλλειψη εξειδικευμένου προσωπικού, τεχνογνωσίας και εξειδικευμένων δομών (π.χ. διερμηνέων, διαπολιτισμικών διαμεσολαβητών, ενημερωτικών φυλλαδίων σε γλώσσες διαφόρων εθνικοτήτων) έχει ως αποτέλεσμα την ελλιπή ενημέρωση των μεταναστών, προσφύγων και αιτούντων άσυλο σχετικά με τα δικαιώματά και τις υποχρεώσεις τους και τις σχετικές διαδικασίες για τη διεκδίκηση δικαιωμάτων που απευθύνονται και σε αυτούς.    

      Πρόσφατη μελέτη του Ευρωπαϊκού Παρατηρητηρίου Πρόσβασης στην Υγεία των Γιατρών του Κόσμου (Γιατροί του Κόσμου, 2007) δείχνει ότι στην Ελλάδα υπάρχουν αρκετά εμπόδια πρόσβασης στην πληροφόρηση αναφορικά με την ιατροφαρμακευτική περίθαλψη. Τα στοιχεία για την Ελλάδα αφορούσαν 112 ανθρώπους που επισκέφθηκαν τις δύο πολυκλινικές των Γιατρών του Κόσμου σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη. Σε ερώτηση αναφορικά με την ενημέρωση για τις υπηρεσίες ελέγχου για τον ιό HIV, το 83,7% των ερωτηθέντων απάντησε ότι δεν έχουν γνώση του δικαιώματος χρήσης αυτών των υπηρεσιών. Το ποσοστό αυτό είναι σημαντικά υψηλότερο συγκριτικά με τις υπόλοιπες 8 χώρες της μελέτης. "Το αποτέλεσμα αυτό μπορεί να ερμηνευθεί ως απόρροια της άρνησης του δικαιώματος στην ιατροφαρμακευτική περίθαλψη που κατά μεγάλο μέρος αφορά τους μετανάστες χωρίς χαρτιά: ο γενικός κανόνας είναι ότι δεν έχουν δικαίωμα στην περίθαλψη, επομένως οι εξαιρέσεις σε αυτόν τον κανόνα (στην προκειμένη περίπτωση, η πρόσβαση στις δωρεάν υπηρεσίες ελέγχου για HIV) είναι, δυστυχώς εύλογα, ελάχιστα γνωστές". Αντίστοιχα είναι τα συμπεράσματα και της μελέτης «Equality in Health: Greek National Report» όπου διαπιστώνεται το έλλειμμα πληροφόρησης και η άγνοια των μεταναστών και προσφύγων σχετικά με τα δικαιώματά τους EuropeanCommission, 2006b).

       Παράλληλα η απουσία εξειδικευμένου προσωπικού και δομών δεν διευκολύνει το διοικητικό και ιατρικό προσωπικό να ανταπεξέλθει στις ιδιαίτερες ανάγκες των αλλοδαπών ασθενών που προκύπτουν λόγω της γλώσσας, της διαφορετικής κουλτούρας αλλά και ψυχοκοινωνικών δεδομένων που τους χαρακτηρίζουν. Είναι γεγονός ότι οι μετανάστες και ιδιαίτερα οι πρόσφυγες είναι ευάλωτες ομάδες ψυχοκοινωνικά καθώς έρχονται αντιμέτωποι με τραυματικές εμπειρίες πριν αλλά και κατά τη διάρκεια του ταξιδιού τους και στη συνέχεια κατά τη βίαιη προσαρμογή τους σε ένα καινούριο περιβάλλον όπου αισθάνονται ξένοι. Έχουν επίσης να αντιμετωπίσουν την κοινωνική απαξίωση, τη φτώχεια, ανασφάλεια και φόβο σχετικά με το καθεστώς παραμονής τους αλλά συχνά και ρατσιστικές συμπεριφορές.

      Η διαφορετική πολιτισμική καταβολή και η άγνοια των λειτουργών υγείας για πολιτισμικές ιδιαιτερότητες του ασθενή (π.χ. άρνηση μουσουλμάνας γυναίκας να εξετασθεί από άντρα γιατρό) επίσης μπορεί να περιορίσει την προσβασιμότητα των μεταναστών στις υπηρεσίες υγείας, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για θέματα ψυχικής υγείας.

Τέλος, περιπτώσεις κακομεταχείρισης αλλοδαπών από γιατρούς και νοσοκομειακό προσωπικό είναι μάλλον σπάνια και μεμονωμένα περιστατικά (EuropeanCommission, 2006b). Ενδιαφέρον παρουσιάζει η διαπίστωση ότι η εκτίμηση του αριθμού των εξυπηρετούμενων αλλοδαπών από το προσωπικό νοσοκομείου είναι σημαντικά υψηλότερη από την πραγματική καταμέτρηση. Τα στοιχεία από την έρευνα με ερωτηματολόγια σε ιατρικό, νοσηλευτικό και διοικητικό προσωπικό νοσοκομείων της Αττικής, στα πλαίσια της μελέτης «Equality in Health: Greek National Report» (EuropeanCommission, 2006b) παρουσιάζουν επίσης ενδιαφέρον. Έτσι, μεταξύ των χαρακτηριστικών των ασθενών που μπορούν να οδηγήσουν σε διάκριση η δημοφιλέστερη απάντηση είναι η φυλή ή εθνικότητα με ποσοστό 58,7%. Επίσης σε ποσοστό περίπου 20% οι ερωτώμενοι απάντησαν ότι δεν θεωρούν απαραίτητο οι γυναίκες ασθενείς που τους το επιβάλλει η κουλτούρα ή η θρησκεία τους να εξετάζονται από γυναίκες γιατρούς. Τέλος, το 41,5% υποστηρίζει ότι τα άτομα που ανήκουν σε μειονοτικές ομάδες καταχράζονται το σύστημα κοινωνικών παροχών.

      Όλα τα παραπάνω αποτελούν εν δυνάμει εμπόδια που περιορίζουν την προσβασιμότητα των αλλοδαπών στις υπηρεσίες υγείας ακόμα και όταν τυπικά δικαιούνται την πρόσβαση. Από την άλλη πλευρά υπάρχουν πολλές περιπτώσεις όπου η προσβασιμότητα των μεταναστών στις υπηρεσίες υγείας διευκολύνεται παρόλο που τυπικά διαπιστώνεται άρνηση πρόσβασης. Η παρατυπία πράγματι φαίνεται να χαρακτηρίζει τις οδούς πρόσβασης των μεταναστών στην περίθαλψη εκτός αλλά και εντός του Εθνικού Συστήματος Υγείας.

      Έτσι συχνά είναι τα παραδείγματα όπου μετανάστες "χωρίς τα απαιτούμενα έγγραφα" εξυπηρετούνται από τις δομές του Εθνικού Συστήματος Υγείας, καθώς οι λειτουργοί υγείας αγνοώντας το "γράμμα του νόμου" διευκολύνουν την πρόσβαση των άτυπων μεταναστών στη δωρεάν ιατροφαρμακευτική περίθαλψη. Έτσι μια μάλλον κοινή στρατηγική μεταξύ των μεταναστών "χωρίς χαρτιά" που έχουν ανάγκη πρόσβασης σε νοσοκομείο είναι να χρησιμοποιούν τα επείγοντα. Τα στοιχεία αδημοσίευτης έρευνας σε μεγάλο νοσοκομείο της Θεσσαλονίκης καταμετρούν το ποσοστό των αλλοδαπών ασθενών που καταφεύγουν στα επείγοντα σε 88% μεταξύ των ανασφάλιστων, αλλά και σε 58,8% μεταξύ των ασφαλισμένων μεταναστών.

     Σημαντικός είναι ο ρόλος υποστηρικτικών κοινωνικών δικτύων αλλά και μη κυβερνητικών οργανώσεων (ΜΚΟ) που παρέχουν δωρεάν πρωτοβάθμια υπηρεσίες υγείας και φαρμακευτική περίθαλψη σε μετανάστες που δεν έχουν πρόσβαση στο ΕΣΥ. Διευκολύνουν επίσης την πρόσβαση των εξυπηρετούμενων μεταναστών στα Νοσοκομεία για εξειδικευμένες εξετάσεις ή νοσηλεία μέσω της χρήσης ενός άτυπου δικτύου παραπομπών.

       Παρά τα πολλά παραδείγματα ανεπίσημης βοήθειας από δίκτυα υποστήριξης, ΜΚΟ, γιατρούς και διοικητικούς υπαλλήλους σε δημόσια νοσοκομεία, καθώς ακόμα και στον ιδιωτικό τομέα, η κατά περίπτωση χρήση άτυπων πρακτικών δεν εγγυάται την προσβασιμότητα των μεταναστών στις υπηρεσίες υγείας. Πολλά είναι και τα παραδείγματα αδυναμίας των μεταναστών «χωρίς τα απαιτούμενα έγγραφα» να εξασφαλίσουν το απαιτούμενο επίπεδο ιατρικής φροντίδας ιδιαίτερα στις περιπτώσεις χρόνιων νοσημάτων.

      Επιπλέον, η χρήση των επειγόντων περιστατικών δεν προσφέρει τη δυνατότητα παρακολούθησης των περιστατικών και δεν επιλύει το ζήτημα της φαρμακευτικής κάλυψης ασθενών που αδυνατούν οικονομικά να ανταπεξέλθουν στο κόστος. Οι συνέπειες για τη δημόσια υγεία στην περίπτωση λοιμωδών νοσημάτων θα πρέπει σε αυτή την περίπτωση να συνεκτιμηθούν.

       Είναι επίσης πιθανό οι άτυποι μετανάστες λόγω φόβου, επιφυλακτικότητας και ανασφάλειας να μην αναζητούν φροντίδα στις δημόσιες υπηρεσίες υγείας παρά μόνο όταν η κατάσταση της υγείας τους χειροτερεύσει, οπότε και το κόστος περίθαλψης είναι τελικά υψηλότερο.

      Οι συνέπειες της περιορισμένης πρόσβασης μίας μεγάλης μερίδας των κατοίκων της χώρας στο σύστημα υγείας μπορεί να αποδειχθούν ιδιαίτερα δυσμενείς για την υγεία των ίδιων των μεταναστών αλλά και για τη δημόσια υγεία γενικότερα. Το κόστος αυτό θα πρέπει να αξιολογηθεί όπως θα πρέπει να αποτιμηθεί και η επιπλέον πραγματική επιβάρυνση για το σύστημα υγείας στην περίπτωση διεύρυνσης του δικαιώματος πρόσβασης των άτυπων μεταναστών στις υπηρεσίες υγείας.

Εδώ θα πρέπει να τονισθεί η έλλειψη στατιστικών για τη χρήση του συστήματος υγείας και πρόνοιας από τους αλλοδαπούς καθώς ούτε τα ασφαλιστικά ταμεία ούτε τα νοσοκομεία καταγράφουν συστηματικά και με τρόπο αξιόπιστο τέτοια δεδομένα.

Βιβλιογραφικές Αναφορές   Ελληνική Βιβλιογραφία

Γιατροί του Κόσμου – Ευρωπαϊκό Παρατηρητήριο(2007). Χωρίς Χαρτιά, Χωρίς Υγεία;. Έκδοση των Γιατρών του Κόσμου. 

Εθνική Επιτροπή για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (2007), Δικαίωμα στην Υγεία των Μεταναστών χωρίς Νόμιμα Έγγραφα Παραμονής. Απόφαση ΕΕΔΑ, Αθήνα 

Ευρωπαϊκό Δίκτυο για Συνεργασία και Ανταλλαγές σε θέματα Κοινωνικού Αποκλεισμού και Υγείας Μεταναστών (2003). Εθνική έκθεση για την Ελλάδα, συγγραφή Α. Καψάλης, Αθήνα.

Ζαφειράκη Τ., Πλοτνικωφ Κ. και Χρυσού Ε., 2004, «Διακρίσεις, ρατσισμός, ξενοφοβία στην τοπική κοινωνία του Νομού Ηρακλείου», Ηράκλειο, σελ. 3-4.

Ζωγραφάκης Σ. και Κασίμης Χ. (2014): «Ελληνική οικονομία και μετανάστες: Χτες... σήμερα... αύριο», Αθήνα, σελ. 383-384.

Καρύδης, Β. Χ. (1996) : «Η εγκληματικότητα των Μεταναστών στην Ελλάδα» Εκδ. Παπαζήση Αθήνα , σελ 17.

Κασιμάτη Κ. (2003): «Πολιτικές Μετανάστευσης και Στρατηγικής Ένταξης. Η περίπτωση των Αλβανών και Πολωνών μεταναστών», Gutenberg, ΚΕΚ-ΜΟΚΟΠ, Αθήνα.

Κολοβός Παναγιώτης, 2014, «Το φαινόμενο της μετανάστευσης στις χώρες της Νότιας Ευρώπης και η Ελλάδα, ως χώρα διόδου και υποδοχής», Πειραιάς, σελ.1

Λαμπριανίδης Λ. και Λυμπεράκη Α., 2001, «Αλβανοί Μετανάστες στη Θεσσαλονίκη, Διαδρομές ευημερίας και παραδρομές δημόσιας εικόνας», Παρατηρητής, Θεσσαλονίκη.

Μαράτου-Αλιπράντη, Λ., Γκαζόν, Ε. (2005β). Μετανάστευση και υγεία πρόνοια. Αποτίμηση της υπάρχουσας κατάστασης – προκλήσεις και προοπτικές βελτίωσης, ΕΚΚΕ, Αθήνα. 

Μπάγκαβος Χ. και Παπαδοπούλου Δ. (2006): «Μετανάστευση και ένταξη των μεταναστών στην ελληνική κοινωνία», Gutenberg, Αθήνα.

Μπινιέρη Αναστασία (2012): «Πολιτική υγείας για τους μετανάστες. Το παράδειγμα του νομού Αχαΐας», Πειραιάς, σελ.6

Παπαγαρουφάλη, Ε. «Η συνέντευξη ως σωματική επικοινωνία των συνομιλητών και πολλών άλλων», Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών. Ειδικό τεύχος: Όψεις της προφορικής ιστορίας στην Ελλάδα, Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών, τ. 107 Α΄, 2002

Τσαούση, Δ.Γ. (1996) : «Η Κοινωνία του Ανθρώπου» εκδ. GUTEBERG Αθήνα , σελ. 238, 241

Υπουργείο Υγείας Πρόνοιας Α`Πε.ΣΥ Κεντρικής Μακεδονίας, 2002

ΞενόγλωσσηΒιβλιογραφία

Brucker H., Epstein G., McCormick B., Saint-Paul G., Venturini A., Zimmermann K., 2001, Managing Migration in the European Welfare State, Report, IMF.

Burton D, Research training for social scientists, Sage Publications, UK, 2000, σελ.197, 199.

Cohen, L. &Manion, L., Μεθοδολογία εκπαιδευτικής έρευνας, εκδ. Μεταίχμιο, Αθήνα, 1994, σελ.63, 374, 381.

European Commission (2006b). Equality in Health: Greek National Report. Edition of Directorate-General for Employment, Social Affairs and Equal Opportunities

Green , Nancy L . (2004) : «Οι δρόμοι της μετανάστευσης» Σύγχρονες θεωρητικές προσεγγίσεις, εκδόσεις ΣΑΒΒΑΛΑΣ σελ. 114,115

Hatziprokopiou P. (2004). «Balkan immigrants in the Greek city of Thessaloniki: local processes of incorporation in international perspective». European Urban and Regional Studies, 11 (4): 321–338.

Kotsioni, I. and Hatziprokopiou, P. (2008). «Coping with the gaps in health provision for migrants in Greece», paper presented at the IMISCOE Cluster B5 Workshop Migration, Integration and the Internationalisation of Health Care, Lisbon, 17-18 April 2008.

MishlerE.G., Συνέντευξη έρευνας, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα, 1996. σελ.11.

Norredam, M., Mygind A., Krasnik A. (2005).

Patton, Q., M. Qualitative Evaluation and research method. Sage Publications: Newbury Park, CA, 1990, σελ.295.

RubinH. J. , RubinS., Qualitative interviewing, The art of hearing data, Sage Publications, USA, 1995, σελ.1.

Silverman D., Qualitative research – Theory, Method and Practice, Sage Publications, UK, 1997

Papademetriou D., 2006, (ed.), Europe and Its Immigrants in the 21st Century:A New Deal or a Continuing Dialogue of the Deaf?, Washington: Migration Policy Institute and Luso-American Foundation.

Ηλεκτρονική Βιβλιογραφία

http://www.ghkilkis.gr

https://el.wikipedia.org/wiki

http://www2.keelpno.gr

Κυριακή, 15 Νοεμβρίου 2020 11:29

Μεταναστευτική Κρίση

Γράφει η Ποζίδου-Στολτίδου Χρυσούλα

Κοινωνική Λειτουργός

Εκπαιδεύτρια Ενηλίκων ΕΟΠΠΕΠ

φωτό από KRIGERIX VIA GETTY IMAGES

Εισαγωγή

Το φαινόμενο της μετανάστευσης απασχολεί πάρα πολλές δεκαετίες την ανθρωπότητα. Χιλιάδες είναι τα άτομα εκείνα που αναγκάζονται να μεταναστεύσουν, να φύγουν από τη χώρα τους και να αναζητήσουν ένα νέο τόπο κατοικίας και εργασίας. Το φαινόμενο της μετανάστευσης στην Ελλάδα και ιδιαίτερα η μετατροπή της Ελλάδας σε χώρα υποδοχής μεταναστών, το νομικό καθεστώς, οι συνθήκες διαβίωσης των μεταναστών αλλά και η στάση των Ελλήνων έχουν απασχολήσει και συνεχίζουν να απασχολούν πληθώρα μελετητών. Ελάχιστες είναι οι μελέτες αναφορικά με το θέμα της παροχής υπηρεσιών στους οργανισμούς υγείας.

Ημετανάστευση αποτελεί ένα παγκόσμιο φαινόμενο που σχετίζεται με την ανθρώπινη φύση το οποίο εκτυλίσσεται από την αρχαιότητα έως σήμερα. Χιλιάδες είναι αυτοί που καθημερινά αναγκάζονται να εγκαταλείψουν τις εστίες τους λόγω οικονομικών, πολιτικών ή φυσικών παραγόντων. Οι μετακινήσεις πληθυσμών, στη διάρκεια της ιστορίας, λάμβαναν χώρα, κυρίως γιατί στις χώρες υποδοχής η οικονομική κατάσταση ήταν αρκετά καλύτερη από αυτή που επικρατούσε στις χώρες προέλευσης. Αυτό σημαίνει ότι θα μπορούσαν να αναζητήσουν και να εξασφαλίσουν ένα καλύτερο βιοτικό επίπεδο και μια καλύτερη ποιότητα ζωής. Ένας ακόμη λόγος είναι η πολιτική κατάσταση που επικρατεί στις χώρες προέλευσης των μεταναστών όπως αυταρχικά καθεστώτα, πόλεμοι, κλπ, η οποία τους οδηγεί στο να φύγουν από τις χώρες τους προκειμένου να μετακινηθούν προς πιο δημοκρατικές χώρες με πιο σταθερά πολιτικά καθεστώτα. Λόγω της σημερινής οικονομικής κρίσης και της πολιτικής αστάθειας στις γειτονικές χώρες της ΕΕ, το θέμα της υγείας των μεταναστών έρχεται όλο και περισσότερο στο προσκήνιο.

     Η δημόσια συζήτηση γύρω από το θέμα αυτό τείνει να επικεντρώνεται σε προβλήματα, όπως ο φόβος για κατάχρηση των συστημάτων υγειονομικής περίθαλψης, ο φόβος ότι οι πληθυσμιακές αυτές ομάδες επιβαρύνουν τα συστήματα υγείας και, τέλος, ο φόβος για εξάπλωση μεταδοτικών ασθενειών. Σε γενικές γραμμές, πολλές ομάδες μεταναστών είναι στην πραγματικότητα υγιέστερες από τον γενικό πληθυσμό, παρότι σε πολλές χώρες οι μετανάστες τείνουν να μην χρησιμοποιούν όσο θα έπρεπε τις διαθέσιμες υπηρεσίες υγείας.     

     Ωστόσο, είναι προφανές ότι ορισμένες από τις ομάδες αυτές είναι ενδεχομένως περισσότερο ευάλωτες σε ασθένειες, κυρίως λόγω της μειονεκτικής κοινωνικο-οικονομικής τους κατάστασης, της περιορισμένης πρόσβασής τους στην υγειονομική περίθαλψη, της έλλειψης γνώσεων γύρω από την πρόσβαση στις κατάλληλες υπηρεσίες και του κοινωνικού στίγματος και των διακρίσεων που υφίστανται.

Τα τελευταία χρόνια, οι εξελίξεις αναφορικά με το φαινόμενο της μετανάστευσης βρίσκονται σε ιδιαίτερα περίοπτη θέση στην πολιτική ατζέντα των χωρών της Ε.Ε. Η αύξηση των μεταναστευτικών εισροών, η αβεβαιότητα που χαρακτηρίζει τις οικονομικές εξελίξεις σε παγκόσμιο επίπεδο καθώς και τα σχετικά υψηλά επίπεδα ανεργίας στις περισσότερες από τις χώρες υποδοχής, αποτελούν ορισμένους μόνο από τους παράγοντες οι οποίοι συνηγορούν στη διατήρηση του ενδιαφέροντος των επιστημόνων, των πολιτικών και της κοινής γνώμης για το φαινόμενο της μετανάστευσης. Ταυτόχρονα, η προοπτική μιας περαιτέρω διεύρυνσης της δημογραφικής γήρανσης για τους πληθυσμούς των χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης προσδίδει στη μετανάστευση έναν πιο διαρθρωτικό χαρακτήρα, στο βαθμό που, η παρουσία των μεταναστών θεωρείται από πολλούς ως μια λύση για την κάλυψη των μελλοντικών ανισορροπιών στην κατά ηλικία δομή του πληθυσμού της Ευρώπης.

 

Ορισμός μετανάστευσης

      Ως μετανάστευση ορίζεται η μόνιμη ή προσωρινή μεταβολή του τόπου εγκατάστασης ενός ατόμου ή ενός κοινωνικού συνόλου . Ως συνεχής ροή προσώπων από και προς μία περιοχή η μετανάστευση είναι μία από τις τρεις βασικές δημογραφικές διαδικασίες. Είναι η διαδικασία εκείνη που συνεπάγεται τη μηχανική (ή τεχνητή) ανανέωση και φθορά ενός πληθυσμού, σε αντίθεση με τις άλλες δύο διαδικασίες (γεννητικότητα θνησιμότητα), που έχουν σχέση με τη φυσική ανανέωση και τη φθορά ενός πληθυσμού.

 

Διακρίσεις μετανάστευσης

        Η μετανάστευση, με βάσει το καθεστώς εισόδου και παραμονής στη χώρα υποδοχής, διακρίνεται σε Νόμιμη και Παράνομη Μετανάστευση.

  • Νόμιμη Μετανάστευση

      Νόμιμοι μετανάστες είναι τα πρόσωπα τα οποία έχουν εισέλθει και παραμένουν νόμιμα στη χώρα, η παρουσία τους έχει καταγραφεί από τις αρμόδιες αρχές και είναι εφοδιασμένα με την απαιτούμενη άδεια παραμονής και εργασίας. Οι μετανάστες ξένης εθνικότητας διακρίνονται σε δύο βασικές κατηγορίες, σε αυτούς που προέρχονται από κράτος – μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οι οποίοι έχουν δικαίωμα ελεύθερης εγκατάστασης και στους υπηκόους τρίτων χωρών, για την είσοδο και παραμονή των οποίων στη χώρα απαιτείται διαδικασία προέγκρισης.

  • Παράνομη Μετανάστευση

       Πρόκειται για τους αλλοδαπούς οι οποίοι, είτε εισήλθαν στη χώρα εξαρχής, χωρίς νόμιμα ταξιδιωτικά έγγραφα, οπότε χαρακτηρίζονται «λαθρομετανάστες» είτε εισήλθαν νόμιμα μεν, υπό κάποια ιδιότητα (τουρισμός, σπουδές, νόμιμη εργασία κ.λ.π.) αλλά στη συνέχεια παραμένουν παράνομα στη χώρα, ως αντικανονικοί μετανάστες. Στην σύγχρονη εποχή μετανάστευση και λαθρομετανάστευση αποτελούν ένα ενιαίο φαινόμενο.    Ειδικότερα η λαθρομετανάστευση θα μπορούσε να θεωρηθεί το «νόθο» παιδί της μετανάστευσης αφού στην ουσία εμφανίζεται όπου οι χώρες “υποδοχής” μεταναστών εξαντλούν κατά ένα τρόπο τις δυνατότητες τους να δεχθούν νομίμους μετανάστες.

        Ιστορικά η «λαθρομετανάστευση», σαν κοινωνικό φαινόμενο, συμπίπτει με την εμφάνιση της νομικής υπόστασης του «κράτους» και των συναφών εννοιών της κυριαρχίας των συνόρων των πολιτών, που περιόρισαν και έθεσαν υπό τον έλεγχο της κρατικής εξουσίας, την ελεύθερη είσοδο και παραμονή εντός των ορίων της κρατικής κυριαρχίας, ξένων προς το κράτος ατόμων ή των ομάδων.

        Κοινωνιολογικά η λαθρομετανάστευση αποτελεί μια μη νόμιμη μορφή της λεγόμενης “εξωτερικής” μετανάστευσης δηλαδή της μετακίνησης ατόμων ή ομάδων από τη χώρα προέλευσης τους προς μια άλλη χώρα-κράτος με εθνολογική οντότητα, κοινωνική δομή και ίδιο πολιτισμό.

      Τα μεταναστευτικά φαινόμενα μπορούν να καταταγούν σε διάφορες κατηγορίες, ανάλογα με τα κριτήρια διάκρισης που χρησιμοποιούμε κάθε φορά. Οι σημαντικότερες διακρίσεις είναι οι ακόλουθες:

α) Με κριτήριο το κράτος ως γεωγραφική περιοχή παρατήρησης και μελέτης, διακρίνουμε τη διεθνή και την εσωτερική μετανάστευση.

  • Διεθνής μετανάστευση είναι η κίνηση από το ένα κράτος προς το άλλο.
  • Εσωτερική μετανάστευση είναι η κίνηση από έναν οικισμό σ' έναν άλλο μέσα στα όρια του ίδιου κράτους.

       Το ρεύμα των εκροών στην περίπτωση της διεθνούς μετανάστευσης ονομάζεται αποδημία, ενώ στην εσωτερική μετανάστευση εκδημία.  Το ρεύμα εισροών (άφιξη για εγκατάσταση) ονομάζεται στην περίπτωση της διεθνούς μετανάστευσης μετοικία και ειδικότερα εισδημία όταν πρόκειται για εσωτερική μετανάστευση. Η παλιννόστηση και ο επαναπατρισμός αποτελούν δύο ειδικότερες μορφές μετοικίας (επιστροφή στη γενέτειρα ή τον τόπο καταγωγής), ενώ ο εξαστισμός μία ειδικότερη μορφή εσωτερικής μεταναστευτικής κίνησης.

β) Με κριτήριο την προβλεπόμενη διάρκεια παραμονής. η μετανάστευση διακρίνεται σε μόνιμη ή προσωρινή. Ιδιαίτερη μορφή προσωρινής μετανάστευσης είναι η παρεπιδημία, η προσωρινή δηλαδή παραμονή σε έναν τόπο για βιοτικούς ή επαγγελματικούς λόγους.

γ) Με κριτήριο την μεταβολή ή μη του τρόπου ζωής σε σχέση με πριν την αναχώρηση ή μετανάστευση, διακρίνεται σε καινοτόμο, όταν μεταβάλλεται ο τρόπος ζωής του μετανάστη (π.χ. αγρότης που γίνεται βιομηχανικός εργάτης) και συντηρητική, όταν αυτός δε μεταβάλλεται (π.χ. μετανάστευση νομάδων).

δ) Με κριτήριο το βαθμό εξάρτησης από τη φύση ως παράγοντα προσδιοριστικό της απόφασης φυγής, η μετανάστευση διακρίνεται σε αρχαϊκή, λόγω εξάντλησης (εποχιακής ή μόνιμης) των φυσικών πόρων και σύγχρονη, αυτή που προκαλείται από οικονομικούς λόγους.

ε) Με κριτήριο το βαθμό και το είδος εξάρτησης από τη χώρα προέλευση, η μετανάστευση διακρίνεται σε παροικία και αποικία.

στ) Με κριτήριο το μέγεθος του μετακινούμενου πληθυσμού, η μετανάστευση διακρίνεται σε ανεξάρτητη (ατομική ή ομαδική), όταν είναι αποτέλεσμα απόφασης μεμονωμένων ατόμων ή ομάδων και σε μαζική όταν πρόκειται για μορφή μετακίνησης κατά μάζες (π.χ. ανταλλαγή πληθυσμών, μετακινήσεις φυλών κ.λπ.).

ζ) Με κριτήριο την πρόθεση μετανάστευσης διακρίνονται τρεις (3) επιμέρους μορφές αυτής, η εκούσια, η αναγκαστική και η βίαιη.

  • Εκούσια είναι η μετανάστευση που είναι προϊόν ελεύθερης απόφασης του μετακινούμενου ατόμου ή συνόλου.
  • Αναγκαστική είναι η μετανάστευση που προκαλείται από την ηθελημένη δημιουργία δυσμενών συνθηκών διαβίωσης σε βάρος ορισμένων κατηγοριών ατόμων ή μερίδας πληθυσμού.

Newsletter Subscribe

Όλα τα νέα και οι ενημερώσεις απευθείας στο email σας.

kyklos aspros 116x100

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΨΥΧΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΟΤΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

ΛΟΦΟΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ

ΜΥΤΙΛΗΝΗ 81100

ppy@aegean.gr

22510 36520 - 36580

Ακολουθήστε μας

ΦΟΡΜΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ

ΠΟΙΟΙ ΕΙΜΑΣΤΕ

Γενικά στοιχεία

Υπηρεσίες

Η ομάδα μας

Συνεργασίες

Γιατί να μας προτιμήσετε

Διαφημιστείτε σε εμάς

Νομικά ζητήματα

© 2021 psichologia.gr. All Rights Reserved. Designed by Kosnet.gr