Displaying items by tag: Άμβλωση

Συγγραφέας: Γεωργία Λεμπέση

Η Θέση του Κράτους και της Εκκλησίας στο Ζήτημα της Αμβλώσεως

Η ΘΕΣΗ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΣΤΟ ΖΗΤΗΜΑ ΤΗΣ ΑΜΒΛΩΣΕΩΣ

 ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Το θέμα της αμβλώσεως έχει προκαλέσει έντονες ανησυχίες και συγκρούσεις τόσο ανάμεσα στον απλό λαό, όσο και στους κόλπους της Εκκλησίας και του Κράτους. Δίνεται διττή ερμηνεία στην πράξη της αμβλώσεως ανάλογα με το πρόσωπο που καλείται να πάρει θέση σε αυτό το ζήτημα.

Παραδεχόμαστε ότι είναι αδύνατη η σύγκριση των απόψεων της κάθε πλευράς, διότι το Κράτος και η Εκκλησία αποτελούν διαφορετικούς φορείς και αντιλαμβάνονται την πραγματικότητα από αλλότρια οπτική γωνία. Πιστεύουμε ωστόσο ότι το θέμα έχει αναλυθεί σε ικανοποιητικό βαθμό και ο αναγνώστης βρίσκεται στη θέση να βγάλει τα δικά του συμπεράσματα και να σχηματίσει τη προσωπική του άποψη.

 ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Ένα οξύτατο πρόβλημα της εποχής μας με μεγάλες ηθικές και κοινωνικές διαστάσεις είναι η πράξη της αμβλώσεως. Η οξύτητα του προβλήματος «οφείλεται στην προχειρότητα με την οποία συνήθως αποφασίζεται η διακοπή της κυήσεως και στην ανευθυνότητα με την οποία πραγματοποιείται».1

Θεωρείται αναγκαία η συμμετοχής της Εκκλησίας στην αντιμετώπιση και την επίλυση των κοινωνικών προβλημάτων, ανάμεσα στα οποία βρίσκεται και η άμβλωση, διότι σκοπός δεν είναι να παραμένει στο περιθώριο, αλλά να προσεγγίζει τον άνθρωπο σε όλες τις πτυχές και τις εκφάνσεις της ζωής του.2 Βέβαια, τα κοινωνικά προβλήματα αντιμετωπίζονται και με την πολιτική της οποίας η συνεισφορά δεν υποτιμάται. Μελετώντας το Ποινικό Δίκαιο έχουμε τη δυνατότητα να καταλάβουμε ότι η πολιτική είναι επίσης απαραίτητη, διότι οι πολίτες εξασφαλίζουν τα δικαιώματά τους, οριοθετούνται οι υποχρεώσεις τους γνωρίζοντας με αυτό τον τρόπο τις συνέπειες της οποιασδήποτε ενέργειάς τους.

Ωστόσο, η πολιτική μπορεί να λειτουργήσει ορθά3 σε συνδυασμό με το χριστιανικό πνεύμα, την παρέμβαση της Εκκλησίας στο ζήτημα της αμβλώσεως. Διότι μόνο τότε είναι δυνατόν να προβούμε σε μια ολοκληρωμένη θεώρηση και ορθή κρίση για το θέμα αυτό.

Α. Η θέση του Κράτους στο ζήτημα της αμβλώσεως.

α. Πότε αρχίζει η ανθρώπινη ζωή σύμφωνα με το Ποινικό δίκαιο.

Καταρχήν κρίνεται αναγκαίο να οριστεί πότε αρχίζει να υπάρχει η ανθρώπινη ζωή με βάση το ποινικό δίκαιο. Σύμφωνα λοιπόν με την επικρατέστερη άποψη, ανθρώπινη ζωή αρχίζει να υφίσταται από τη στιγμή που το νεογνό ξεκινά να εξέρχεται από την μητρική κοιλία.4 Το νεογνό για να μπορέσει να θεωρηθεί ότι είναι άνθρωπος είναι ανάγκη να επιζήσει και ελάχιστο χρόνο μετά τον τοκετό.

β. Το έμβρυο δεν είναι υποκείμενο συνταγματικού δικαιώματος.

Σύμφωνα με την ελληνική έννομη τάξη το έμβρυο δεν θεωρείται υποκείμενο δικαίου, παρά μόνο μετά την γέννησή του. Δεν του αναγνωρίζονται δικαιώματα με μόνη εξαίρεση τα κληρονομικά και με την προϋπόθεση να γεννηθεί ζωντανό. Βέβαια, το ελληνικό δίκαιο πάντοτε προστάτευε τον κυοφορούμενο, αυτό όμως δεν ήταν υποκείμενο δικαιώματος αλλά αντικείμενο προστασίας.5 Το έμβρυο αναγνωρίζεται ως ένα ανεξάρτητο έννομο αγαθό, έστω και αν η ύπαρξη του εμβρύου εξαρτάται απόλυτα από τον οργανισμό της μητέρας.6

 γ. Η έννοια της πράξης της αμβλώσεως με βάση το Ποινικό δίκαιο.

Άμβλωση είναι η διακοπή της εγκυμοσύνης που προκαλείται με τεχνητά μέσα καταστρέφοντας το κυοφορούμενο έμβρυο, από το χρονικό σημείο της σύλληψης μέχρι και της έναρξης του τοκετού. Στη κοινή γλώσσα η «άμβλωση» αποδίδεται με τον γενικό όρο «έκτρωση», αν και στη νομική γλώσσα υποδηλώνει μόνο έναν από τους τρόπους της αμβλώσεως. Έκτρωση είναι η άμβλωση που πραγματοποιείται με την πρόωρη έξοδο, τη τεχνητή αποβολή του εμβρύου από τη μητρική κοιλία και η πρόκληση του θανάτου του με αυτόν τον τρόπο, ενώ η άμβλωση γίνεται όταν καταστρέφεται το έμβρυο μέσα στη μητρική κοιλία με κάθε άλλο δυνατό τρόπο. Γενικότερα η άμβλωση τιμωρείται αυστηρά από τον ποινικό νόμο, με εξαίρεση τις περιπτώσεις που η άμβλωση επιτρέπεται για σοβαρούς λόγους υγείας ή κατόπιν εγκληματικής ενέργειας. Εφόσον οι λόγοι προβλέπονται από ειδικές διατάξεις του νόμου η άμβλωση δεν αποτελεί αδίκημα και επομένως παραμένει ατιμώρητη.

δ. Tα ενεργητικά υποκείμενα της αμβλώσεως σύμφωνα με τον νόμο.

 

Ενεργητικό υποκείμενο της πράξης της αμβλώσεως σύμφωνα με τον νόμο μπορεί να είναι i. η ίδια η έγκυος και ii. οποιοδήποτε άλλο πρόσωπο.

i.Ενεργητικό υποκείμενο της αμβλώσεως η ίδια η έγκυος.

Η ίδια η έγκυος όταν επιφέρει από μόνη της την άμβλωση του εμβρύου που κυοφορεί μπορεί είτε με αυτοπρόσωπη, ιδιόχειρη ενέργεια είτε χρησιμοποιώντας ως όργανο άλλο πρόσωπο. Μπορεί δηλαδή είτε να κάνει από μόνη της αμβλωτική ένεση ή να πάρει με δική της πρωτοβουλία κάποιο εκτρωτικό φάρμακο. Είτε να αναθέσει σε κάποιον φίλο, φίλη ή συγγενή της να της κάνει την ένεση πείθοντας τον ότι πρόκειται για ένεση βιταμινών ή να παραπλανήσει τον γιατρό λέγοντάς του ότι υπέστη φυσική αποβολή του εμβρύου οπότε χρειάζεται να καθαρίσει δήθεν τα υπολείμματα. Και σε αυτήν την περίπτωση που χρησιμοποιεί η έγκυος τρίτα πρόσωπα, η ίδια είναι αυτουργός του εγκλήματος και όχι συνεργός ή ηθικός αυτουργός.

Είναι αξιοσημείωτο επιπλέον, ότι τιμωρείται το πρόσωπο που απλώς προμηθεύει στην έγκυο τα απαιτούμενα αμβλωτικά μέσα. Λέγοντας προμηθεύει εννοούμε ότι θέτει στη διάθεση της εγκύου τα μέσα της αμβλώσεως. Η προμήθεια μπορεί να γίνει στην έγκυο όχι μόνο απευθείας αλλά και με ενδιάμεσο πρόσωπο. Οπότε η προμήθεια τιμωρείται μόνο όταν γίνεται προς την ίδια την έγκυο και όχι προς τρίτο πρόσωπο.

Όταν κάποιος απλώς συνιστά στην έγκυο να γίνει χρήση αμβλωτικών μέσων, δεν προμηθεύει οπότε η πράξη δεν εμπίπτει στη σχετική διάταξη.13 Εάν έχει συμβεί η πράξη της προμήθειας αλλά δεν έγινε η άμβλωση ούτε καν απόπειρα τότε η πράξη παραμένει ατιμώρητη.

ii.    Ενεργητικό υποκείμενο της αμβλώσεως κάποιο άλλο πρόσωπο εκτός της εγκύου.

 

Η άμβλωση μπορεί να επιτευχθεί από κάποιο άλλο πρόσωπο και αυτό να θεωρηθεί ενεργητικό υποκείμενο της αμβλώσεως. Αυτό το τρίτο πρόσωπο μπορεί να διαπράττει την άμβλωση με την συναίνεση της εγκύου ή να προμηθεύει σε αυτήν τα μέσα για να επιφέρει τον θάνατο στο έμβρυο.

Ο τρίτος που κάνει την άμβλωση με την συναίνεση της εγκύου τιμωρείται ως αυτουργός και η έγκυος ως συναυτουργός. Όταν η έγκυος δηλαδή προσέρχεται στον γιατρό και ζητά να της κάνει άμβλωση, η οποία και πραγματοποιείται · ο γιατρός είναι ο αυτουργός και η γυναίκα συναυτουργός. Σε περίπτωση ωστόσο, που η έγκυος συμφώνησε να γίνει η άμβλωση με ορισμένο μέσο και ο τρίτος χρησιμοποίησε άλλο μέσο, ο δράστης κρίνεται ότι ενεργεί χωρίς τη συναίνεση της εγκύου.

Αξίζει να υπογραμμίσουμε και τη περίπτωση εκείνη που ο τρίτος ενεργεί την άμβλωση χωρίς τη συναίνεση της γυναίκας, “παρά την θέλησίν της”. Αυτή είναι η βαρύτερη μορφή του εγκλήματος της αμβλώσεως διότι ο δράστης εκδηλώνει εντονότερη εγκληματική βούληση και συμπεριφορά που στρέφεται τόσο κατά του εμβρύου όσο και κατά της εγκύου αφού ενεργεί εναντίον της, θέτοντας με αυτόν τον τρόπο σε κίνδυνο την υγεία της ή ακόμα και τη ζωή της. Ο δράστης ενεργεί “παρά την θέλησίν της” γυναίκας όταν αυτή δε συμφωνεί, όταν έχει άγνοια, όταν αυτή εναντιώνεται στην άμβλωση, ρητά ή σιωπηρά, και στη περίπτωση που δεν εκφράζει καθόλου την βούληση της τη συγκεκριμένη στιγμή. Αυτό συμβαίνει όταν η έγκυος αγνοεί ότι της γίνεται άμβλωση και επομένως δεν εκφράζει καμιά βούληση είτε θετική είτε αρνητική σχετικά με την διενέργεια ή μη της αμβλώσεως.

ε. Οι επιτρεπόμενες αμβλώσεις.

Όταν συντρέχουν ορισμένες εξαιρετικές περιστάσεις, η άμβλωση παραμένει ατιμώρητη αν και τελείται εκ δόλου.Ο νόμος δηλαδή κάτω από τις έκτακτες αυτές συνθήκες και με την προϋπόθεση ότι θα τηρηθούν κάποιοι όροι συγκεκριμένοι που τους αξιώνει, τους ανέχεται, επιτρέπει την άμβλωση και μάλιστα δε τη θεωρεί άδικη πράξη.

Οι επιτρεπόμενες αυτές αμβλώσεις διακρίνονται σε τρεις κατηγορίες : i. την “ιατρικώς” ενδεδειγμένη άμβλωση, ii. την ”ηθικώς” ενδεδειγμένη άμβλωση και iii. την ”ευγονικώς” ενδεδειγμένη άμβλωση.H λεγόμενη “κοινωνικώς” ενδεδειγμένη άμβλωση, η οποία αποσκοπεί στην αποτροπή της βαρειάς οικονομικής κατάστασης και ανάγκης που θα βρεθεί το μελλογέννητο δεν έχει γίνει αποδεκτή, προς το παρόν, από την ελληνική νομοθεσία.

Η πράξη της “ ιατρικώς” ενδεδειγμένης αμβλώσεως δεν είναι άδικη και μένει ατιμώρητη. Για να είναι ιατρικώς ενδεδειγμένη μια άμβλωση πρέπει να γίνεται με σκοπό την αποτροπή κινδύνου της ζωής ή σπουδαίας και διαρκούς βλάβης της υγείας της κυοφορούσης. Η πράξη πρέπει να εκτελείται από ιατρό και η ανάγκη της αμβλώσεως να πιστοποιείται από δεύτερο ιατρό.

Στην περίπτωση της ”ηθικώς” ενδεδειγμένης αμβλώσεως το κυοφορούμενο έμβρυο είναι προϊόν εγκληματικής ενέργειας σε βάρος της γυναίκας. Ο νόμος επιτρέπει την άμβλωση και δε τη θεωρεί άδικη για να αποφύγει η γυναίκα περαιτέρω δυσάρεστες, ηθικής κυρίως φύσεως, προεκτάσεις του συντελεσθέντος εγκλήματος. Σύμφωνα λοιπόν με τον νόμο η άμβλωση παραμένει ατιμώρητη όταν η σύλληψη έγινε  ύστερα από βιασμό, από κατάχρηση ανικάνου προς αντίσταση, από αποπλάνηση κόρης ηλικίας κατώτερης των 15 ετών ή από αιμομιξία. Η άμβλωση παραμένει ατιμώρητη όταν υπάρχει η συγκατάθεση της παθούσης εγκύου για την διενέργεια της αμβλώσεως και η εκτέλεση της αμβλώσεως γίνεται από ιατρό · διαφορετικά η πράξη είναι αξιόποινη. Για να επιτραπεί η άμβλωση, αρκεί η πράξη να έχει τη νομοτυπική μορφή του εγκλήματος της αμβλώσεως και είναι αδιάφορο αν ο δράστης μένει ατιμώρητος.

Ο Ποινικός Κώδικας δεν θεωρεί αξιόποινη την πράξη της αμβλώσεως στην περίπτωση της λεγόμενης ”ευγονικώς” ενδεδειγμένης αμβλώσεως. Εκείνης δηλαδή της αμβλώσεως που διενεργείται για να αποφευχθεί η γέννηση καχεκτικού, αναπήρου ή πνευματικά καθυστερημένου παιδιού. Επιτρέπεται η τεχνητή έκτρωση ή άμβλωση μέχρι και της 20ης εβδομάδος σε περιπτώσεις  που έχουν διαγνωστεί με  τα σύγχρονα μέσα προγνωστικού ελέγχου σοβαρές ανωμαλίες του εμβρύου που συνεπάγεται την γέννηση παθολογικών νεογνών.

 Β. Η θέση της Εκκλησίας στο ζήτημα της αμβλώσεως. α. Η ζωή είναι δώρο του Θεού.

Η ζωή είναι δώρο της αγάπης του Θεού. Ο Θεός είναι εκείνος που παρέχει τη ζωή διότι αυτός ο ίδιος είναι η κύρια πηγή της ζωής. Η ζωή ανεξαιρέτως όλων των κτιστών και πεπερασμένων όντων υπάρχει με τη μετοχή της ζωοποιού ενεργείας του Λόγου του Θεού που σύμφωνα με τον συγγραφέα του τετάρτου Ευαγγελίου και τους θείους Πατέρας της Εκκλησίας, είναι «αυτοζωή, αυτοσοφία, αυτοαγαθό, αυτοαλήθεια». Ολόκληρος ο κόσμος και κατά συνέπεια ακόμη και το έμβρυο αποτελεί μέρος αυτού και είναι δημιούργημα της απόλυτης προσωπικής δημιουργικής θελήσεως και αγάπης του Θεού.

β. Η κρίση της Εκκλησίας για τη νομιμοποίηση των αμβλώσεων.

 

Καταρχήν κρίνεται απαραίτητο να διευκρινιστεί ότι όταν κρίνει η Εκκλησία δεν κρίνουν τα άτομα που την απαρτίζουν. Κρίνουν οι Λειτουργοί της Εκκλησίας, όχι όμως τα άτομα και όχι για την ικανοποίηση ανθρώπινων παθών ή ως εκδικητές προσωπικών προσβολών. Κρίνουν ως φορείς της υπέρτατης πνευματικής εξουσίας με την οποία ο Κύριος εφοδίασε την Εκκλησία Αυτού.

Εν συνεχεία, η Εκκλησία διαμαρτύρεται για την νομιμοποίηση των αμβλώσεων γιατί είναι φρουρός του υπέρτατου Ηθικού Νόμου. Δεν είναι δυνατό να παραμένει

απαθής όταν νομιμοποιούνται αυτές οι πράξεις, οι αμβλώσεις που χαρακτηρίζονται από την Εκκλησία ως εγκλήματα. Η Εκκλησία είναι Φύλακας της παρακαταθήκης του Θεανθρώπου Ιδρυτή της, επιφορτίζεται με το ηθικό χρέος να προστατέψει την

«εξόντωση χιλιάδων αθώων πλασμάτων», τα οποία έχουν αναφαίρετα δικαιώματα από το ύψιστο και θεοδώρητο αγαθό της ζωής.

Η ηγεσία της Εκκλησίας δε διακρίνει τη ζωή όταν είναι έμβρυο και τη ζωή όταν γεννηθεί το έμβρυο, εμμένει στην νομική προστασία του από τη στιγμή της σύλληψής του. Τάσσεται εναντίον κάθε είδους φόνου όπως στην περίπτωση της αμβλώσεως.  Η αυστηρή θέση της Εκκλησίας δε πρέπει να ληφθεί ως παντελή άρνηση οποιασδήποτε έκτρωσης, διότι μόνο από καθαρά κοινωνική και κοινωνιολογική άποψη να το θεωρήσουμε είναι παντελώς αδύνατο. Το σημείο αυτό το γνωρίζει πολύ καλά η Εκκλησία και έχει βαθιά συνείδηση του γεγονότος ότι η έκτρωση στη σημερινή τεχνοκρατούμενη εποχή αποτελεί πασιφανή πραγματικότητα που ολοένα και περισσότερο αυξάνει με ανησυχητικό βαθμό.

Ο σεβασμός όμως της ζωής του εν δυνάμει εμβρύου είναι βασικό δίδαγμα ολόκληρου του Χριστιανισμού. Ο Θεός έπλασε τον άντρα και την γυναίκα ικανούς να δημιουργούν νέες υπάρξεις κατ’ εικόνα και ομοίωσή τους και με την δική Του ευλογία το σπέρμα του ανθρώπου πληθύνθηκε. Η άμβλωση επομένως είναι ενέργεια που έρχεται ευθέως σε αντίθεση με την κλήση του Θεού για τεκνοποιΐα. Η χριστιανική κοινότητα πάντα θεωρούσε και θεωρεί τη πράξη της άμβλωσης εγκληματική, πράγμα που αποκαλύπτεται από τους αυστηρούς Κανόνες διότι σύμφωνα με την ευαγγελική ηθική κάθε ανθρώπινη ζωή είναι ιερή και απαραβίαστη.

Η Εκκλησία σέβεται τους κανόνες της και αποβλέπει στη σωτηρία του ανθρώπου γιατί έχει πλήρη και βαθιά συνείδηση της αξίας του «υπέρτατου αγαθού» που αποκαλείται ζωή. Έχει ως απώτερο στόχο την ανύψωση του χαμηλού βιολογικού επιπέδου ενστίκτων του ανθρώπου στα πλέον υψηλά επίπεδα της αξίας, της λογικής

και της ηθικής συνειδήσεως. Γι΄ αυτούς τους λόγους λοιπόν δεν μπορεί να ταχθεί υπέρ των αμβλώσεων και να προσδώσει ηθικό χαρακτήρα και νομιμότητα σε μία πράξη που τη χαρακτηρίζει «ανήθικη, απαίσια, απάνθρωπη και άνανδρη».

Παρ’ όλες τις αντιδράσεις της Πολιτείας για τη στάση της Εκκλησίας στο θέμα των αμβλώσεων, η Εκκλησία πρεσβεύει πως όλοι έχουν γνώμη για οποιοδήποτε εθνικό ή κοινωνικό ζήτημα πόσο μάλλον για το συγκεκριμένο. Οι αμβλώσεις είναι ζήτημα εθνικό, κοινωνικό, ηθικό και ταυτόχρονα έχει θρησκευτικό χαρακτήρα. Οπότε η ανάγκη να πάρει τη δική της θέση η Εκκλησία είναι λογική. Η Εκκλησία υποστηρίζει ότι αυτοί που κυβερνούν τη χώρα πρέπει να έχουν συνείδηση, ενώ παράλληλα οφείλουν να λαμβάνουν αποφάσεις σκεπτόμενοι ότι είναι Ορθόδοξοι Χριστιανοί. Είναι μέλη της Εκκλησίας και έχουν το ηθικό χρέος να μένουν πιστοί στους κανόνες της.

 ΕΠΙΛΟΓΟΣ

Ύστερα από συστηματική μελέτη και ανάλυση των θέσεων της Εκκλησίας και του Κράτους παρατηρούμε τη διαφοροποίησή τους όσον αφορά τη προσέγγισή τους στο ζήτημα της αμβλώσεως.

Η Εκκλησία, ή καλύτερα τα άτομα που την αντιπροσωπεύουν και μιλούν εκ μέρους της, πρεσβεύουν αντιτίθεται στην νομιμοποίηση της αμβλώσεως και σε όσους υποστηρίζουν την πράξη αυτή, την χαρακτηρίζει εγκληματική ενέργεια και φόνο προμελετημένο. Αντίθετα, το Κράτος υποστηρίζει ότι η ανθρώπινη ζωή αρχίζει μετά την γέννηση του ανθρώπου οπότε η άμβλωση δεν λογίζεται ως θάνατος ανθρώπου.

Καλό είναι να γίνει συνείδηση ότι το ζήτημα της αμβλώσεως δεν είναι μονομερές θέμα και οι απόψεις διίστανται για το ορθό, το πρέπον και το ηθικό. Αξίζει να σημειωθεί, ότι ίσως τελικά μια τέτοια είδους πράξη, εξαρτάται από τη προσωπική βούληση του κάθε ανθρώπου.

 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

  • Αμβλώσεις = Χρυσόστομος (Γεράσιμος Ζαφείρης), Επισκ., Αι αμβλώσεις και η Ορθόδοξος Εκκλησία θέσις και αντίθεσις, Αθήναι
  • Εγκλήματα = Συμεωνίδου – Καστανίδου Ελένη, Εγκλήματα κατά της ζωής (Άρθρα 299 – 307 ΠΚ), εκδ. Σακκουλά, Αθήνα – Θεσσαλονίκη 20012 .
  • Εκκλησία = Λέκκος Ε. Π., Εκτρώσεις - φεμινιστική, νομική, ιατρική, δημογραφική άποψη - και η θέση της Εκκλησίας, εκδ. Αποστολικής Διακονίας, Αθήνα
  • Εκτρώσεις = Μελέτιος, Μητρ. Νικοπόλεως, Εκτρώσεις, Ιερά Μητρόπολις Νικοπόλεως, Πρέβεζα 19924.
  • Έμβρυο = Μητσόπουλος Ν. Ε., Η περί του ανθρωπίνου εμβρύου ως ψυχοσωματικής υπάρξεως διδασκαλία της Εκκλησίας και η Χριστολογική θεμελίωσις αυτής, Αθήναι 19862.
  • Ηθική = Μαντζαρίδης Γ. Ι., Χριστιανική ηθική, εκδ. Π. Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 19913.
  • Καπράλος = Καπράλος Β. Ι., Ειδικό Ποινικό Δίκαιο (Ερμηνεία – Πρακτική – Νομολογία) Απάτη – Ανθρωποκτονία εκ προθέσεως – Ανθρωποκτονία εξ αμέλειας – Άμβλωσις – Αυτοδικία – Απειλή, έκδ. Αντ. Ν. Σακκουλά, Αθήνα – Κομοτηνή
  • Κατρούγκαλος = Κατρούγκαλος Γ. Σ., Το δικαίωμα στη ζωή και στο θάνατο, εκδ. Αντ. Ν. Σακκουλά, Αθήνα – Κομοτηνή
  • Μαντζαρίδης = Μαντζαρίδης Γ. Ι., Χριστιανική ηθική, εκδ. Π. Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 20004.
  • Μανωλεδάκης Ι., Ποινικό Δίκαιο – Επιτομή Γενικού Μέρους, 19964 , σ.
  • Σχέσεις = Θεοδωρόπουλος Ε. Ι., Αρχ., Προγαμιαίαι σχέσεις – Πολιτικός γάμος – Αμβλώσεις (Αναδημοσιεύσεις άρθρων), εκδ. «Ορθοδόξου Τύπου», εν Αθήναις
  • Φραγκιαδάκης = Φραγκιαδάκης Γ., π., Αμβλώσεις, εκδ. Όμβρος, Αθήνα

Συγγραφέας: Γεωργία Λεμπέση

Η Ποιμαντική και Ψυχολογική Τοποθέτηση στο Θέμα της Άμβλωσης

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Η διαπραγμάτευση ενός θέματος, όπως αυτό της άμβλωσης είναι αρκετά δύσκολη όταν πρέπει να γίνει υπό τη σκοπιά της επιστήμης της ψυχολογίας σε συνδυασμό με τη ποιμαντική διακονία. Ωστόσο, όσο χρόνο και αν αφιερώσαμε γι’ αυτήν την έρευνα, όσες πηγές και αν προσπαθήσαμε να μελετήσουμε για να την φέρουμε εις πέρας, πιστεύουμε ότι οι δυσκολίες που αντιμετωπίσαμε ήταν περισσότερες από τις αναμενόμενες. Ύστερα, όμως, από συστηματική μελέτη και προσωπικό προβληματισμό παραθέτουμε αρκετά ενδιαφέροντα στοιχεία που είναι αξιομνημόνευτα.

 ΕΙΣΑΓΩΓΗ


Η αλματώδης εξέλιξη των επιστημών έχει προσφέρει και συνεχίζει να προσφέρει λύσεις στη ζωή του ανθρώπου. Ωστόσο, δεν είναι λίγοι οι προβληματισμοί που ανακύπτουν που μπορεί να είναι επιστημολογικοί αλλά και ηθικοί, δεοντολογικοί προβληματισμοί.1 Ιδιαίτερα όταν ο αποδέκτης όλων των θετικών ή αρνητικών συνεπειών των επιστημονικών επιτευγμάτων είναι ο ίδιος ο άνθρωπος. Όσον αφορά το ζήτημα των αμβλώσεων αποδέκτης των συνεπειών είναι συγκεκριμένα το έμβρυο που είναι άνθρωπος από τη σύλληψή του, το ανθρώπινο έμβρυο το οποίο είναι μια ψυχοσωματική ύπαρξη ή καλύτερα ένας τέλειος άνθρωπος3. Εκτός από αυτό, έντονες είναι οι επιφυλάξεις - από ηθικής πλευράς - για τα ιατρικά επιτεύγματα της σύγχρονης γενετικής και τους κινδύνους και για την υγεία της κυοφορούσης.4 Σύμφωνα με την επικρατούσα αντίληψη της Εκκλησίας οποιαδήποτε φθορά στο έμβρυο θεωρείται και αντιμετωπίζεται ως φόνος. Αυτό ισχύει για κάθε έμβρυο αδιακρίτως ηλικίας. Έχουμε πολλές πατερικές μαρτυρίες που χαρακτηρίζουν ως άνθρωπο το αδιαμόρφωτο έμβρυο ακόμα και αμέσως μετά τη σύλληψη, με τη πρώτη σύστασή του στο οποίο συνυπάρχει ψυχή και σώμα. Εξάλλου η σύλληψη του ανθρώπου νοείται Ορθόδοξα ως συνέχεια της δημιουργίας του πρώτου ανθρώπου από το Θεό. Επομένως,  κάθε  χριστιανός  έχει  ηθική  ευθύνη  να  προστατέψει το ανθρώπινο έμβρυο διότι αποτελεί ηθελημένη θανάτωση της ανθρώπινης ύπαρξης, πρέπει να καταλάβει ο καθένας μας πως η ζωή είναι υπόθεση πολύ ιερή. Το ζήτημα των αμβλώσεων δεν μπορεί να περιορισθεί μόνο σε εκείνους που τις κάνουν. Είναι, επίσης, ζήτημα ηθικής συνείδησης και η συνείδηση δεν ανέχεται πράξεις ανεύθυνες.

Το έμβρυο είναι ξεχωριστό ανθρώπινο ον με ιδιαίτερα προσωπικά χαρακτηριστικά, δεν είναι πια μόνο ζήτημα πίστης. Το έμβρυο είναι ένα τέλειο ανθρώπινο πρόσωπο που από τις πρώτες εβδομάδες της ζωής του έχει σχηματίσει τα ιδιαίτερα εξωτερικά του χαρακτηριστικά και τα δακτυλικά του αποτυπώματα. Γι’ αυτό τον λόγο η άμβλωση θεωρείται πως είναι φόνος αθώου.8 Φόνος εν ψυχρώ του εμβρύου επιπλέον χαρακτηρίζεται, αφού έχει το δικαίωμα να ζήσει και εκείνο δε μπορεί να αντιδράσει∙ αυτός ο φόνος μέσω της αμβλώσεως είναι ωμή παραβίαση των ανθρώπινων δικαιωμάτων και αθέτηση της θείας εντολής.

Στην εποχή μας, ωστόσο, επικρατεί χαλάρωση ήθους και ηθικής συμπεριφοράς, κοινωνικό ενδιαφέρον και κοινωνική συνείδηση δεν υπάρχει. Μπροστά σε βαρυσήμαντα ζητήματα ο ιερέας καλείται να εξισορροπήσει τα πράγματα και να φανεί αντάξιος του ρόλου του. Έχει χρέος να διδάξει στον πιστό τις ηθικές αρχές, ώστε να έχει οδηγό στη ζωή του την ορθόδοξο χριστιανική ηθική.10 Χρειάζεται μάλιστα να δείξει μεγάλη ευθύνη, προσοχή και σοβαρότητα απέναντι σε αυτές τις γυναίκες που σκέφτονται να κάνουν άμβλωση και σε εκείνες που ήδη έχουν κάνει.

1.      Η   συνεισφορά   της   Ποιμαντικής   Ψυχολογίας   στο   θέμα   της άμβλωσης.

α. Τι ονομάζεται Ποιμαντική Ψυχολογία.

Η Ποιμαντική Ψυχολογία ασχολείται προπάντων με τη μελέτη των συμπερασμάτων του ψυχολογικού προβληματισμού και των τρόπων με τους οποίους μπορούν αυτά να αξιοποιηθούν στη ποιμαντική θεωρία και πρακτική.11 Είναι μια νέα μορφή επιστημονικής ποιμαντικής κατεύθυνσης, ακολουθεί την Ορθόδοξη Παράδοση και δε στηρίζεται σε κάποια τεχνική, αλλά στην αξιοποίηση των δεδομένων της μακραίωνος εκκλησιαστικής παράδοσης και των δωρεών της Χάρης του Αγίου Πνεύματος.


Η Ορθόδοξη ‘συμβουλευτική ποιμαντική’ εφαρμόζεται στο πλαίσιο της εξομολογητικής και της πνευματικής καθοδήγησης, αφορά ζητήματα άμεσα πνευματικής φύσεως, αλλά και προβλήματα του καθημερινού βίου. Ο απώτερος σκοπός είναι σε κάθε περίπτωση η οικονομία της σωτηρίας του πιστού, ο οποίος επιφορτίζεται με το καθήκον να αντιμετωπίσει οποιαδήποτε δυσκολία με γνώμονα την εν Χριστώ αλήθεια.13 «Μέσα στη ζωή της Ορθόδοξης Εκκλησίας η συμβουλευτική είναι συνεπώς χαρισματική διακονία, που για να επιτελέσει σωστά έχει ανάγκη από τα χαρίσματα και τις δωρεές του Αγίου Πνεύματος, από την ενεργοποίηση και κινητοποίηση του ανθρωπίνου δυναμικού και τον θείο φωτισμό συμβούλων και συμβουλευόμενων αντιστοίχως»14. Η Εκκλησία μεριμνά για τη αντιμετώπιση των κοινωνικών προβλημάτων χωρίς να χάνει τον κύριο σκοπό της, που είναι η εν Χριστώ ανακαίνιση του ανθρώπου αρθρώνοντας λόγο για τα εκάστοτε κοινωνικά προβλήματα.15 Με οδηγό την αγάπη του ανθρώπου και το σεβασμό της ελευθερίας του η Εκκλησία με τους ποιμένες της οφείλει να σταθεί στο πλάι των γυναικών που έχουν προβεί ή πρόκειται να κάνουν άμβλωση.

Η ποιμαντική διακονία στηρίχτηκε στη λειτουργία της Συμβουλευτικής Ποιμαντικής, ταυτίζεται με τη σωτηριολογική χειραγωγία του πιστού στα ουσιώδη της πίστεως και μπορεί να πραγματοποιηθεί με το μυστήριο της ιεράς εξομολογήσεως. Ο ιερέας αναλαμβάνει το λειτούργημα του εξομολόγου και του συμβούλου – πνευματικού καθοδηγητή. Είναι δύο διαφορετικές μορφές διακονίας που συγχωνεύονται, ωστόσο δεν ταυτίζονται. Ο ορθόδοξος ιερέας είναι καταρχάς και προπάντων ο ποιμένας και ο πατέρας μιας ευχαριστιακής κοινότητας. Η έμπνευσή του και οι προϋποθέσεις της διακονίας του έχουν ως πηγή το πρωταρχικό του έργο, την προσφορά της Θείας Ευχαριστίας.16

β. Η ποιμαντική ευαισθησία της Εκκλησίας για τις γυναίκες που έχουν οδηγηθεί στην άμβλωση.

Η κοινωνική διακονία του ποιμνίου αποτελεί θεμελιώδες έργο μέσω του οποίου γίνεται ορατή η παρουσία της αγάπης του Θεού. Άλλωστε, τα σύγχρονα κοινωνικά δεδομένα απαιτούν διεύρυνση και εξάσκηση του ποιμαντικού κοινωνικού έργου και σε καινούργια πεδία δραστηριοποιήσεως.17 Ο ιερέας καλείται να σταθεί, ιδιαίτερα στην εποχή μας, κοντά στους ανθρώπους που αντιμετωπίζουν πολύ σοβαρά προβλήματα ή έχουν πολύ έντονους προβληματισμούς ∙ ενώ σε άλλες εποχές κανένας δεν θα τολμούσε να θίξει, όπως είναι το θέμα των αμβλώσεων. Βέβαια, ακόμη και σήμερα η εξομολόγηση μπορεί να γίνει στο στενό πλαίσιο της εκκλησίας με προϋπόθεση την εμπιστοσύνη που υπάρχει στο πρόσωπο του ιερέα.

Η ποιμαντική ευαισθησία της Εκκλησίας έχει εκφραστεί έμπρακτα στο πέρασμα των αιώνων με πολλούς τρόπους. Η συμπαράσταση, με οποιονδήποτε τρόπο στον πάσχοντα «πλησίον» αποτέλεσε πάντοτε χαρακτηριστικό του χριστιανικού βίου. Σύμφωνα με την Ορθόδοξη χριστιανική διδασκαλία, η διακονία του πλησίον δε θεωρείται απλώς μια ηθική πράξη, αλλά αποτελεί πράξη «κοινωνίας».18 Κατά συνέπεια, η ανάγκη της έμπρακτης βίωσης της κοινωνίας της αγάπης και κάτω από τις συγκεκριμένες συνθήκες στις οποίες ζει ο σύγχρονος άνθρωπος, καλεί ή καλύτερα δεσμεύει την Εκκλησία στην ανάπτυξη και στην οργάνωση της φροντίδας για τα άτομα που έχουν πραγματικά ανάγκη τη βοήθειά μας.19

Σκοπός της Εκκλησίας πρέπει να είναι η σωτηρία της γυναίκας που έχει οδηγηθεί στην άμβλωση διότι η ψυχή της βασανίζεται, έστω και αν δεν έχει συνειδητοποιήσει τη πράξη που έχει κάνει.20 Κρίνεται απαραίτητη η απαλλαγή της από τα πάθη της πεπτωκυίας της φύσης, ο φωτισμός της, ο αγιασμός και η θέωσή της.21 «Ο αγιασμός του ανθρώπου δεν κατανοείται ως αυτονομημένο γεγονός ατομικής αρετής αλλά, πρώτιστα, ως εκκλησιαστικό γεγονός, που προϋποθέτει την προσωπική και εκούσια μετοχή στη ζωή του Σώματος της Εκκλησίας».22

Συνοψίζοντας η διδασκαλία περί του ανθρωπίνου προσώπου θα λύσει πολλά προβλήματα που αναφύονται στις μέρες μας, όπως αυτό της άμβλωσης. Η αγάπη, το άγχος και η ανασφάλεια, ο διαλογισμός, τα ψυχολογικά φαινόμενα δεν μπορούν να θεραπευτούν και να αντιμετωπιστούν έξω από τη πατερική διδασκαλία περί ανθρώπου και περί προσώπου. Γι’ αυτό η αναφορά αυτή είναι θέμα ζωής, πρωταρχική υπόθεση της ορθόδοξης θεολογίας και της ορθόδοξης ποιμαντικής.

2.   Η ψυχολογική προσέγγιση των γυναικών στο θέμα της άμβλωσης στην ποιμαντική πράξη.

Οι άνθρωποι που προσεγγίζουν τον ιερέα όταν αντιμετωπίζουν μια δυσκολία είτε προσωπική είτε οικογενειακή για να ζητήσουν συμβουλή ή βοήθεια, παρουσιάζουν το πρόβλημά τους ως παροδικό. Πιστεύουν, δηλαδή, ότι παρουσιάστηκε τη δεδομένη χρονική στιγμή για κάποιο λόγο που δε μπορούν να καταλάβουν. Δε μπορούν να καταλάβουν ότι δεν παρουσιάστηκε εντελώς ανεξάρτητα και ότι πίσω από αυτό κρύβονται αιτίες ή αφορμές εξαιτίας των οποίων έφτασαν να βρίσκονται στο συγκεκριμένο σημείο ή μάλλον στο συγκεκριμένο αδιέξοδο.

Έτσι ακριβώς και στο ζήτημα των αμβλώσεων οι γυναίκες δεν έχουν τη δυνατότητα να καταλάβουν ότι από τη στιγμή που σκέφτονται να κάνουν έκτρωση και μέχρι τη στιγμή που την έχουν κάνει, μεσολαβούν πολλές υποσυνείδητες σκέψεις. Η τελική απόφαση λαμβάνεται κάτω από ψυχολογικές πιέσεις που δέχονται από το κοινωνικό περιβάλλον ή και από τον εαυτό τους και οφείλονται ταυτόχρονα σε κάποια γεγονότα που πιθανότατα έχουν βιώσει. Όπως υποστηρίζουν μάλιστα μερικοί ειδικοί, ο τρόπος με τον οποίον κάποιος βιώνει, χρησιμοποιεί και εκφράζει τη θρησκευτικότητά του θα μπορούσε να αποτελέσει έναν ευαίσθητο δείκτη αξιολόγησης της ψυχικής υγείας του.24

Δεν πρέπει να παραβλέψουμε λοιπόν τον παράγοντα θρησκευτικότητα. Ωστόσο, πολλές φορές η θρησκευτικότητα παραβλέπεται ασυναίσθητα διότι οι άνθρωποι ζητούν άμεση συμβουλή και λύση στο πρόβλημά τους. Μια αντιμετώπιση που παρουσιάζεται σαφέστατα προβληματική τόσο στην πνευματική όσο και στην ψυχολογική της διάσταση.25 Από πνευματικής πλευράς αγνοείται η αναγκαία καλλιέργεια νοοτροπίας ουσιαστικής μετάνοιας, εφόσον αποφεύγεται η διερεύνηση των προϋποθέσεων μέσα από τις οποίες δημιουργήθηκε το πρόβλημα. Από ψυχολογικής πλευράς παραθεωρείται «η σημασία των παραγόντων, τους οποίους η πατερική παράδοση γνώριζε και λάμβανε πάντοτε υπόψη κατά την ποιμαντική πράξη. Το γεγονός, δηλαδή, ότι η εξωτερική συμπεριφορά και οι διάφορες περιπλοκές στις διαπροσωπικές σχέσεις δεν προκύπτουν ανεξάρτητα από τα πάθη και τα βιώματα που ο κάθε άνθρωπος έχει αποθηκευμένα στον εσωτερικό του κόσμο».26 Πόσω μάλλον η πράξη αυτή στην οποία οδηγούνται κάποιες γυναίκες, στη πράξη της άμβλωσης.

Η διανοητική, η ψυχολογική και η πνευματική ωριμότητα καθορίζουν αποφασιστικά πόσο καλά θα αντιμετωπίσει ο άνθρωπος τις δυσκολίες που συναντά σε κάθε φάση της ζωής του. Οι δυσκολίες αυτές καθορίζουν πόσο έτοιμος είναι για να πάει στην επόμενη φάση και αποτελούν κατά κάποιον τρόπο το σκαλοπάτι για την μετάβαση στην επόμενη φάση της ζωής του. Η τελευταία παρατήρηση είναι σημαντική διότι είναι γνωστό ότι δε μπορεί να παρακάμψει κανείς ψυχολογικά καμιά περίοδο. Μπορεί να την ζήσει και να την επεξεργαστεί με ποικίλους τρόπους, όχι όμως και να την αποφύγει.27 Είναι ευνόητο, λοιπόν, ότι οι γυναίκες που έχουν βιώσει την άμβλωση, έχουν προσπαθήσει να αποφύγουν την τόσο σημαντική αλλαγή στη ζωή τους, που δεν είναι κάποια άλλη από τη κυοφορία του παιδιού τους. Η γέννηση του παιδιού τους δημιουργεί άγχος, ανασφάλεια, έλλειψη σιγουριάς για τις δυνατότητές τους και φόβο μπροστά σε αυτή τη πρωτόγνωρη εμπειρία της κυοφορίας ενός παιδιού. Ενώ, μετά την άμβλωση έχουν παραμείνει ανεπεξέργαστα πολλά στοιχεία της συναισθηματικής τους ανωριμότητας τα οποία προσπαθούν να καλύψουν με τη βοήθεια του ιερέα χωρίς να προσπαθούν να τα εξαλείψουν.


ΕΠΙΛΟΓΟΣ
Για τον ποιμένα έχει ιδιαίτερη σημασία κάθε φάση να χαρακτηρίζεται από κάποια ηρεμία, να έχουν ξεπεραστεί οι οποιεσδήποτε δυσκολίες, να έχουν τακτοποιηθεί επαρκώς όσα εξελικτικά στοιχεία έπρεπε να είχαν κατακτηθεί από τη προηγούμενη περίοδο. Να έχει επέλθει ισορροπία μέσα της, διότι μια διαφορετική στάση μπορεί να της φέρει κρίση με το πέρασμα από τη μια φάση στην επόμενη.28 «Η καλλιέργεια του πνεύματος της μετάνοιας και της ανάληψης του μεριδίου προσωπικής ευθύνης, καθώς και οι παρεμβάσεις προς ενίσχυση του αγωνιστικού φρονήματος με στόχο την κατάκτηση ωριμότερης αντιμετώπισης της κρίσης, προϋποθέτουν την ευαισθησία και την ικανότητα του ποιμένα να διεισδύει στην “ουσία” και να μην εμμένει στη ‘φαινομενολογία’ του προβλήματος».29

Οι πιστοί θέτουν ερωτήματα στον ποιμένα, όπως οι γυναίκες όταν θέλουν να αποφασίσουν αν θα κάνουν άμβλωση, και θεωρούν ότι η αντιμετώπιση αυτού του προβλήματος πρέπει να γίνει βιαστικά και επιφανειακά. Ψάχνουν να βρουν τη λύση στα βιοτικά τους προβλήματα και για κατευθύνσεις στην αναζήτηση του δρόμου που οδηγεί στη σωτηρία της ψυχής τους καταφεύγοντας στον ιερέα επειδή έχουν ελπίδα στη Χάρη του Θεού και στη σοφία και σύνεση των ποιμαντικών συμβούλων του λειτουργού Του. Το ερώτημα όμως που τίθεται είναι πόσο εύκολα μπορεί κάποιος να συμβουλέψει μια γυναίκα να σκοτώσει το ίδιο της το παιδί ή να της συμπαρασταθεί όταν ήδη το έχει κάνει. Ασφαλώς όσοι έχουν εμπεδώσει την διάκριση της αρετής, όσοι δηλαδή έχουν καταφέρει σε μεγάλο βαθμό να καθαρθούν από τα πάθη τους και πορεύονται προς την αγιότητα, δεν έχουν ανάγκη από όλα αυτά. Είναι, όμως, βέβαιο ότι όσοι στέκονται προσεκτικά και με επιφύλαξη στις πολιτισμικές και επιστημονικές κατακτήσεις, κρατούν διακριτική στάση και η συμπεριφορά τους αρμόζει σε έναν ηθικό και χριστιανό άνθρωπο.

 

 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

  • Αυγουστίδης, Ποιμένας = Αυγουστίδης ( π. ) Α. Γ., Ποιμένας και Θεραπευτής Ζητήματα ποιμαντικής ψυχολογίας και ποιμαντικής πρακτικής, Εκδόσεις Ακρίτας, Νέα Σμύρνη 1999.
  • Αυγουστίδης ( π. ) Α. Γ., Η φροντίδα της Εκκλησίας μας για τους ηλικιωμένους, περ. Εφημέριος, έτος ΜΔ’,
  • Αυγουστίδης, Ψυχολογία = Αυγουστίδης ( π. ) Α. Γ., Σημειώσεις του μαθήματος Ψυχολογίας, Αθήνα
  • Γιωσάφατ Μ., Ο κύκλος της οικογένειας και η ανάπτυξη του παιδιού Σύγχρονα Θέματα Παιδοψυχιατρικής, Τόμος Α’, Εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 1987.
  • Γρηγόριος Παλαμάς, Περί παθών και αρετών, PG 150, 1048 –
  • Ιερόθεος, μητρ., Το πρόσωπο στην Ορθόδοξη Παράδοση, Ιερά Μονή Γενεθλίου της Θεοτόκου ( Πελαγίας ) 19973.
  • Καλογεροπούλου – Μεταλληνού Β., « Ορθοδοξία και αμβλώσεις », Μερικά παιδιά σε χρειάζονται 4 (2005), σσ. 5 – 7.
  • Καρδαμάκης, Αμαρτία = Καρδαμάκης Π. Μ., Η τραγωδία της αμαρτίας Ορθόδοξη Πνευματικότητα, Εκδόσεις Ακρίτας, Αθήνα 19932.
  • Κορναράκης Ι., Εγχειρίδιον Ποιμαντικής Ψυχολογίας, τεύχος Α’, Εκδόσεις Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη
  • Μαντζαρίδης, Ηθική = Μαντζαρίδης Γ. Ι., Χριστιανική Ηθική, Θεσσαλονίκη 20004.
  • Μαντζαρίδης Γ. Ι., «Χριστιανική Ηθική κατά την Αγία Γραφή και τους Πατέρες της Εκκλησίας», Ο θησαυρός της Ορθοδοξίας 2000 χρόνια Ιστορία – Μνημεία – Τέχνη Η δόξα και το μεγαλείο της Ορθοδοξίας 1 ( 2000 ), σσ. 202 – 213.
  • Μεταλληνός ( π. ) Γ., Η κοινωνική παρουσία του κληρικού, ανάτυπο από το περιοδικό Απόστολος Βαρνάβας, Λευκωσία
  • Μητσόπουλος, Γενετική =   Μητσόπουλος   Ν.   Ε.,    Επιτεύγματα της σύγχρονου γενετικής Ηθική θεώρησις, Αθήναι 1990
  • Μητσόπουλος, Διδασκαλία = Μητσόπουλος Ν. Ε., Η περί του ανθρωπίνου εμβρύου ως ψυχοσωματικής υπάρξεως διδασκαλία της Εκκλησίας και η χριστολογική θεμελίωσις αυτής, Αθήναι 19862.
  • Σταυρόπουλος Α. Μ., Εισαγωγή στην Ορθόδοξη Συμβουλευτική Ποιμαντική, Αθήναι
  • Φραγκιαδάκης, Αμβλώσεις = Φραγκιαδάκης ( π. ) Γ., Αμβλώσεις, Εκδόσεις Όμβρος, Αθήνα
  • Χρυσόστομος (Γεράσιμος Ζαφείρης), επίσκοπος, Αι αμβλώσεις και η Ορθόδοξος Εκκλησία θέσις και αντίθεσις ανάτυπον από τη ‘Θεολογία’,

Newsletter Subscribe

Όλα τα νέα και οι ενημερώσεις απευθείας στο email σας.

kyklos aspros 116x100

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΨΥΧΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΟΤΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

ΛΟΦΟΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ

ΜΥΤΙΛΗΝΗ 81100

ppy@aegean.gr

22510 36520 - 36580

Ακολουθήστε μας

ΦΟΡΜΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ

ΠΟΙΟΙ ΕΙΜΑΣΤΕ

Γενικά στοιχεία

Υπηρεσίες

Η ομάδα μας

Συνεργασίες

Γιατί να μας προτιμήσετε

Διαφημιστείτε σε εμάς

Νομικά ζητήματα

© 2021 psichologia.gr. All Rights Reserved. Designed by Kosnet.gr