Δευτέρα, 15 Φεβρουαρίου 2021 19:28

Η θέση της ορθολογικότητας στη βυζαντινή φιλοσοφία

Written by
Rate this item
(1 Vote)

Μπουντούρης Γεώργιος Δάσκαλος ΠΕ 70- υποδιευθυντής 4ο Δημ Σχολείο Σαλαμίνας

Ο όρος «βυζαντινή φιλοσοφία» αναφέρεται στη φιλοσοφία που αναπτύχθηκε στα πολιτιστικά όρια του βυζαντινού κράτους. Είναι δύσκολο να εξεταστεί ο όρος αυτός γιατί το Βυζαντινό κράτος εκτείνεται χρονικά σ’ ένα διάστημα ύπαρξης περίπου χίλια χρόνια. Είναι επίσης δύσκολο να προσδιοριστεί ποια πολιτιστική περιοχή καλύπτει η Βυζαντινή φιλοσοφία όταν από αιώνα σε αιώνα παρατηρούμε συνεχώς μετατροπές , μεταμορφώσεις , συνέχειες και ρήξεις που συχνά είναι δυσδιάκριτες. Η σπουδή της Βυζαντινής φιλοσοφίας με την επιστημονική μορφή εγκαινιάζεται μόλις το 1949 με την έκδοση του τόμου «Βυζαντινή φιλοσοφία». Η Βυζαντινή Αυτοκρατορία γράφει ο L. Brehier αποτελεί την οργανική συνέχεια της εξελληνισμένης και χριστιανικής Αυτοκρατορίας. Στο Βυζάντιο βρίσκουμε ενωμένα τα τρία βασικά στοιχεία του ευρωπαϊκού πολιτισμού: τον ελληνισμό, το ρωμαϊκό δίκαιο και το χριστιανισμό. Η βυζαντινή κοινωνία αποτελεί άμεση προέκταση της αρχαίας κοινωνίας . Οι βαρβαρικές επιδρομές που κατέλυσαν το δυτικό τμήμα της Αυτοκρατορίας τον 5ο αιώνα δεν κατόρθωσαν να εισχωρήσουν στο ανατολικό τμήμα παρά το 15ο αιώνα. Η βυζαντινή  φιλοσοφία  αποτελεί αδιάσπαστη συνέχεια της περιόδου που προηγείται. Αποτελεί   μια μορφή , τη χριστιανική , της ελληνικής σκέψης  , του ελληνικού λόγου και της ελληνικής ψυχής. Από δύο πηγές αντλεί η βυζαντινή σκέψη τα θέματά της κατά τους πρώτους μεταχριστιανικούς αιώνες: τον ελληνισμό και το χριστιανισμό. Το Βυζάντιο έλεγαν ότι είναι θεοκρατικό. Για πολλούς η αρχή της νεωτερότητας  ήταν   ο χριστιανισμός. Ένα ερώτημα παραμένει στη Βυζαντινή φιλοσοφία «πώς μπορεί να γίνει κατανοητό η αυτόνομη έκφραση σε σχέση με τη θεολογία της βυζαντινής φιλοσοφίας» Προήλθε από την ιστορία της ορθολογικότητας. Χίλια χρόνια ανορθολογικότητας κι επανέρχεται η Ορθολογική σκέψη με τον Καρτέσιο , τον Πλάτωνα τον Αριστοτέλη τον Καντ . Ο Β.Ν. Τατάκης υπήρξε ο πρώτος συγγραφέας μιας ιστορίας της βυζαντινής φιλοσοφίας που εντοπίζει την καταγωγή της στη Γάζα και στο έργο θεολόγων όπως ο Προκόπιος ή ο Αινείας της  Γάζας όπου η επιρροή της ελληνικής  Παιδείας είναι ολοφάνερη. Κατά τον Τατάκη η Βυζαντινή φιλοσοφία παρέχει αρκετές  αποδείξεις ελληνικών πηγών της. Τονίζει επίσης την αυτονομία της κατά τη Βυζαντινή εποχή. Ο Τατάκης διαχώρισε την Πατερική φιλοσοφία από τη Βυζαντινή . Όλη η Βυζαντινή φιλοσοφία είναι κατά βάση μια χριστιανική φιλοσοφία. Μετά τον Τατάκη έχουμε συμβολές από το Lement που υποστηρίζει ότι ακόμη και στους πιο σκοτεινούς χρόνους  του Βυζαντίου όταν αντιμετώπισε την εισβολή των Αράβων είχαμε μία ενασχόληση με τα αρχαία ελληνικά γράμματα. Ως τότε το Βυζάντιο εκπροσωπούσε μια χριστιανική οικουμένη. Όταν συνάντησε τους Άραβες έπρεπε να αναμορφωθεί και η αναμόρφωση αυτή είχε βλάψει τον πολιτισμό της. Ο Lement αποδεικνύει ότι ποτέ δε σταμάτησε η κλασική παιδεία στο Βυζάντιο. Η δεύτερη συμβολή είναι το βιβλίο « Η τελευταία Βυζαντινή Αναγέννηση του Στηβ Άνσιμον που αναφέρεται στη Βυζαντινή άνθιση των τρων τελευταίων αιώνων στις σχολές φιλοσοφίας. Ο Τατάκης σπούδασε στο Παρίσι κι ήταν συνεργάτης του ορθολογιστή ιστορικού φιλοσοφίας Emilo Brehier ο οποίος κατέκρινε την ιδέα της Χριστιανικής φιλοσοφίας. Ο Τατάκης είχε δεχτεί και την επιρροή του Etienne Grilson που υπήρξε ταυτόχρονα μεγάλος ιστορικός της μεσαιωνικής φιλοσοφίας , η ορθολογιστική και η θεολογίζουσα. Οι νεοέλληνες διανοητές αναγνωρίζουν τον κοσμοπολίτικο χαρακτήρα του Βυζαντίου ως οικουμενικού κράτους . Η οικουμενικότητα αυτή οφείλεται κυρίως στην παγκοσμιότητα του Ελληνικού πνεύματος στο οποίο μετέχει και η βυζαντινή διανόηση. Το Βυζαντινό κράτος κατά τη χιλιόχρονη πορεία του ως το τέλος του εμφανίστηκε ως  διαδοχικό της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας μόρφωμα, ως χριστιανικό βασίλειο και ως λίκνο ελληνισμού. Ο ευρωπαϊκός ορθολογισμός  ως πηγή διαφωτισμού χρωματίζει την προσέγγιση στοιχείων  της χριστιανικής φιλοσοφίας όπως τα θαύματα. Στις αρχές του 19ου αιώνα βλέπουμε την ελληνική ενασχόληση με μεταφυσικές ανησυχίες που εντάσσονται στο κλίμα του δυτικοευρωπαϊκού ορθολογισμού.

Κατά το Μάρκο Βενιέρη (1815-1897) διανοητή του ελεύθερου Ελληνικού κράτους , η Βυζαντινή πολιτεία αποτελεί τη συνέχεια του αρχαιοελληνικού αιτήματος για μια φιλοσοφική οργάνωση του κράτους ως οικουμενικού κράτους. Το Βυζάντιο πέτυχε εκεί που απέτυχε η Ρώμη. Σύμφωνα με τον πολιτικό  στοχαστή Κ.Σ.Σοκόλη (1872-1920) , το Βυζάντιο  προσφέρει στην ανθρωπότητα το πρώτυπο της αυτοκρατορικής ιδέας θεμελιωμένης πάνω στον ελληνικό πολιτισμό ενώ συνεχίζει κατά κάποιο τρόπο την προσπάθεια του Μεγάλου Αλεξάνδρου  και φτάνει στην ολοκλήρωσή της με το Χριστιανισμό. Στο Βυζάντιο εύκολα αναγνωρίζει κανείς τον οικουμενικό του χαρακτήρα που οφείλεται στην ελληνική παιδεία  υπάρχει ωστόσο μία σύγκρουση μεταξύ χριστιανισμού κι ελληνικού πνεύματος. Ο πολιτισμός του Βυζαντίου έφτασε σε τέτοιο επίπεδο λαμπρότητας , που όλοι οι ευρωπαϊκοί λαοί   το θαύμαζαν. Ο πατριάρχης Φώτιος ήταν ο μεγαλύτερος σοφός του 9ου αιώνα , το σημαντικότερο πνεύμα. Αυτός αποφάσισε να αποσταλούν στους Σλάβους οι αδελφοί Κύριλλος και Μεθόδιος με σκοπό να τους εκπολιτίσουν μέσω της θρησκείας και της γραφής. Ο Μιχαήλ Ψελλός ήταν ο μεγαλύτερος εγκυκλοπαιδιστής σε όλη τη χιλιετή ιστορία του Βυζαντίου. Πολλοί από τους Πατέρες της εκκλησίας υπήρξαν μαθητές των σοφιστών και των ρητόρων .

Μετά το κλείσιμο του 529 μ.Χ των φιλοσοφικών σχολών της Αθήνας από τον Ιουστινιανό εξέλιπε και το τελευταίο εμπόδιο για τον τελικό θρίαμβο του Χριστιανισμού. Η Αθήνα και οι σχολές της ήταν το τελευταίο οχυρό του ειδωλολατρισμού παρά κατά του Χριστιανισμού. Οι Βυζαντινοί θα ψάξουν στους Έλληνες φιλοσόφους για να βρουν τους όρους για τη λογική διάρθρωση και επεξεργασία της θρησκευτικής ουσίας του Χριστιανισμού. Με το Λεόντιο τον Βυζάντιο αρχίζει συστηματικότερη η χρησιμοποίηση της διαλεκτικής και της ελληνικής φιλοσοφίας για την υπεράσπιση του δόγματος. Οι Βυζαντινοί αυτή την εποχή αριστοτελίζουν κατά τη μορφή και πλατωνίζουν κατά το περιεχόμενο. Ο Αριστοτελισμός επικρατεί για πρώτη φορά με τον Ιωάννη Δαμασκηνό κατά τον 8ο αιώνα. Το Βυζάντιο αναλαμβάνει να εκφράσει το χριστιανικό λόγο με τη βοήθεια του ελληνικού λόγου. Ο 8ος, 9ος και 10ος αιώνας είναι μια περίοδος από τις πιο ταραγμένες αλλά και ένδοξες περιόδους της βυζαντινής ιστορίας. Το Βυζάντιο έπρεπε ν’ αντιμετωπίσει τις συνεχείς επιθέσεις των Αράβων , των Βουλγάρων των Σλάβων και άλλων λαών που ήθελαν να κυριαρχήσουν. Η βυζαντινή σκέψη ακόμη και μέσα από τη θεολογία επιχειρεί τη συμμαχία με τον πλατωνισμό και τον αριστοτελισμό τους οποίους εισάγει στο Χριστιανισμό. Στην Ανώτερη Σχολή της Κων\λης που οργάνωσε ο Καίσαρ Βάρδας (9ος αιώνας) διδάσκονταν η φιλοσοφία και οι κλασικοί συγγραφείς. Ο Δαμασκηνός μελέτησε στη νεότητά του με προσοχή τους αρχαίους Έλληνες φιλοσόφους και την ελληνική  επιστήμη. Η πνευματική δραστηριότητα του Φώτιου έχει τα εξής χαρακτηριστικά: καθολικότητα γνώσεων , προσήλωση στην κλασική αρχαιότητα. Εκφράζεται  ο Φώτιος συχνά σε σχέση με τον Αριστοτέλη κι αποκαλεί τη φιλοσοφία του περισσότερο  θεϊκή που βασίζεται στη λογική αναγκαιότητα και προσπαθεί να είναι μεθοδική. Ο Αρέθας επίσκοπος Καισαρείας , μαθητής του Φώτιου μοίρασε το ενδιαφέρον του ανάμεσα στον Αριστοτέλη και τον Πλάτωνα. Αλλά ας αναφερθούμε στον 11ο και 12ο αιώνα. Η Εκκλησία ξεχωρίζει τους Χριστιανούς τόσο στην Ανατολή όσο και στη Δύση, σφυρηλατείται σιγά σιγά μια άλλη αρχή ενότητας με την κοινή αγάπη για τα γράμματα και την κλασσική αρχαιότητα. Τότε ιδρύεται η σχολή της φιλοσοφίας με τον Μιχαήλ Ψελλό.  Ο Ψελλός ένθερμος απολογητής του Πλάτωνα εγκαινιάζει τη μακρά περίοδο των συζητήσεων μεταξύ των οπαδών του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη, συζητήσεις οι οποίες από το Βυζάντιο πέρασαν στη Δύση και συνέβαλαν θετικά στην αφύπνιση του φιλοσοφικού πνεύματος. Ο Ξιφιλίνος ανανέωσε τις μεθόδους της νομικής έρευνας με οδηγό τον Αριστοτέλη.  Ο Ξιφιλίνος κατά τον Ψελλό ακολούθησε πολύ ευσυνείδητα τις επιταγές της φιλοσοφικής ανάλυσης και διαίρεσης της μεθόδου του ορισμού και της απόδειξης. Ήταν ορθολογιστής κι αναζήτησε τις στέρεες βάσεις . Ο Ψελλός αναπτύσσει επίσης τις απόψεις του για το κακό και την ελευθερία της βούλησης. Ολόκληρος ο 12ος αιώνας είναι γεμάτος από τις δογματικές διαμάχες που μας επιτρέπουν να παρακολουθήσουμε την αδιάκοπη πορεία του έργου που άρχισε ο Ψελλός δια μέσου των πέντε τελευταίων αιώνων του Βυζαντίου  έως ότου ολοκληρωθεί στο έργο του Πλήθωνος.  Το έργο  αυτό προσανατολίζεται προς την ανεξαρτησία της φιλοσοφικής σκέψης . Ο Ιταλός πρώτος αποδίδει στη φιλοσοφία την αυτονομία της με μια καθαρά ορθολογιστική σκέψη που προσπαθεί να δώσει λύσεις ξεκάθαρες όχι μόνο για τα προβλήματα που αφορούν τόσο την ανθρώπινη ύπαρξη  όσο και την ανθρώπινη μοίρα όσο και για τα μεγάλα μυστήρια του Χριστιανισμού όπως είναι η ενσάρκωση και η Αγία Τριάδα. Ο Ιταλός προσπαθεί να θεμελιώσει τα θεολογικά προβλήματα πάνω σε φιλοσοφικές βάσεις . Προσπαθεί η θεολογία να εξαρτηθεί από τη φιλοσοφία και να διαφυλάξει την αλήθεια.

Τελειώνοντας αυτή τη σύντομη αναφορά μας στη θέση του ορθολογισμού στη Βυζαντινή φιλοσοφία θα ασχοληθούμε με τους τρεις τελευταίους αιώνες της Βυζαντινής φιλοσοφίας. Σ΄αυτούς τους αιώνες βρισκόμαστε μπροστά σε σοβαρές προσπάθειες που έχουν ως στόχο τη μεθοδική συγκρότηση της γνώσης πάντοτε βέβαια κάτω απ’ την επίδραση της Αρχαιότητας. Οι Έλληνες κλασσικοί αποτελούν κοινό κτήμα όλων των λογίων. Με το 15ο αιώνα βρισκόμαστε στην πλήρη ανάπτυξη της μεγάλης νοσταλγίας για την Ελλάδα και την αγάπη για τον Πλάτωνα. Ο Πλήθων ο Γεμιστός αποτελεί την πιο αντιπροσωπευτική φυσιογνωμία.

                                        ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

  • ΑΡΑΜΠΑΤΖΗΣ, Γ., Βυζαντινή φιλοσοφία και εικονολογία, Αθήνα , Καρδαμίτσα, 2012
  • ΑΡΑΜΠΑΤΖΗΣ, Γ. , Από τη Στοά στο Βυζάντιο. Βίος και σύστημα στη στωική συνέχεια, Αθήνα , Καρδαμίτσα, 2016.
  • ΜΠΕΓΖΟΣ, Μ., Γεωγραφία της Φιλοσοφίας , Αθήνα, Παπαζήση 2012.
  • ΤΑΤΑΚΗΣ, Β, Ν., Η Βυζαντινή φιλοσοφία. Μετάφραση Εύας Καλπουρτζή, Αθήνα , εταιρεία σπουδών νεοελληνικού πολιτισμού και γενικής παιδείας, 1977.
  • ΤΕΡΕΖΗΣ, Χρ., Φιλοσοφική ανθρωπολογία στο Βυζάντιο, Αθήνα , Ελληνικά Γράμματα, 1993.
Read 459 times

Newsletter Subscribe

Όλα τα νέα και οι ενημερώσεις απευθείας στο email σας.

kyklos aspros 116x100

ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΨΥΧΙΚΗΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΟΤΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

ΛΟΦΟΣ ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ

ΜΥΤΙΛΗΝΗ 81100

ppy@aegean.gr

22510 36520 - 36580

Ακολουθήστε μας

ΦΟΡΜΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ

ΠΟΙΟΙ ΕΙΜΑΣΤΕ

Γενικά στοιχεία

Υπηρεσίες

Η ομάδα μας

Συνεργασίες

Γιατί να μας προτιμήσετε

Διαφημιστείτε σε εμάς

Νομικά ζητήματα

© 2021 psichologia.gr. All Rights Reserved. Designed by Kosnet.gr