Print this page
Κυριακή, 29 Νοεμβρίου 2020 08:43

Λογοθεραπεία και νόημα: Οι υπαρξιακές πτυχές της ψυχοθεραπείας

Written by
Rate this item
(1 Vote)

Λογοθεραπεία και νόημα: Οι υπαρξιακές πτυχές της ψυχοθεραπείας.

Γράφει η Γεωργία Τσουδερού, M.A. Φιλοσοφίας

Η μέθοδος της λογοθεραπείας του ψυχιάτρου και νευρολόγου VictorFrankl [1905-1997] όπως αναπτύχθηκεστις αρχές του 20ου αιώνα συνδέθηκε με την κατεύθυνση της ανθρωπιστικής ψυχολογίας.Στη σύγχρονη κλινική έρευνα η προαναφερόμενη κατεύθυνση αποδίδεται με την ονομασία τηςνοηματο-κεντρικής ψυχοθεραπείας.

Όπως μαρτυρά ο  Frankl στο βιβλίο του με τίτλο MansSearch[1] η πίστη του σε αξίες που υπερβαίνουν τα φυσικά και τα ψυχολογικά αίτια της ύπαρξης, του εξασφάλισαν ένα νόημα που τον συνέδεσαν σθεναρά με τη ζωή ενάντια στην κτηνωδία των ναζιστικών στρατοπέδων εξόντωσης. -Ο Βιεννέζος εβραϊκής καταγωγής VictorFranklθα περάσει δυόμισι χρόνια σε ναζιστικά στρατόπεδα κράτησης κατά την διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου όπου θα πεθάνουν από κακουχίες τα περισσότερα μέλη της οικογένειας του-.  Το «νόημα», διατείνεται ο συγγραφέας, αποδεικνύεται το θεμελιακό όριο κάθε ανθρώπινης ύπαρξης εφόσον μας συνδέει με ό,σα θεωρούμε σταθερές αξίες στη ζωή. Οι τελευταίες με τη σειρά τους αποδεικνύονται ικανές να μας προσφέρουν συναισθηματική και ηθική στήριξη και να ενισχύσουν την θέλησή μας για το μέλλον[2].

Στο παρόν κείμενο θα περιγράψουμε την εξέλιξη της λογοθεραπείας από τις απαρχές ως τις πιο σύγχρονες κλινικές εφαρμογές. Θα αναφερθούμε στις κεντρικές αρχές καιστις εφαρμογές της στο πεδίο της ψυχικής υγείας.

Η επιλογή του νοήματοςως κεντρικό ζήτημα για την άσκηση τηςλογοθεραπείας υπογραμμίζει επιπλέον τη σημασία τουδιανοητικού στοιχείου για την κατανόηση της ανθρώπινης ύπαρξης σε αντίθεση με άλλες θεωρίεςόπως,της  ψυχανάλυσηςη οποίατονίζει τα ενδοσκοπικά χαρακτηριστικά της προσωπικότητας.Με αυτό τον τρόπο όπως διαφαίνεται στο παρόν κείμενο, η άσκηση της λογοθεραπείας συνδυάζει επίσης την ανθρώπινη συμπεριφορά με το νοησιαρχικό χαρακτήρα της ύπαρξης και τη φιλοσοφία με την ψυχοθεραπευτική πρακτική.

Από τη λογοθεραπεία στηνοηματο-κεντρική ψυχοθεραπεία: Μέθοδοι και κλινικές εφαρμογές.

Οι ψυχαναλυτικές θεωρίες στις αρχές του προηγούμενου αιώνα, ειδικότερα στις δεκαετίες ’20-‘30όπως του SigmudFreud και του AlfredAdlerεπικεντρώνονται στις ορμές και στην κατανόηση των ενστίκτων που καταγράφονται στη βιολογική και συνάμα ψυχολογική μας υπόσταση. Ο νεαρός τότε μαθητής στη Σχολήατομικής ψυχολογίας του Adler, ο ψυχίατρος και νευρολόγος VictorFrankl, ασκεί κριτική στις παραπάνω θεωρήσεις για να εντοπίσει στην έννοια του «νοήματος» τον πυρήνα της ανθρώπινης οντότητας.Ο ίδιος χαρακτηριστικά εξηγεί[3]ότι η ψυχοθεραπευτική του θεώρηση επικεντρώνεται στη «θέληση του νοήματος» ενάντια στην «θέληση της ευχαρίστησης»όπως περιγράφεται από τον Freudκαι τη ψυχαναλυτική σχολή αλλά επίσης στην«θέληση εξουσίας» που προβάλλεται από τη σχολή ατομικής ψυχολογίας του Adler.Tον όρο «νόημα», σχολιάζει ο καθηγητής κλινικής ψυχολογίας AlfriedLἅnge[4], δανείζεται ο Franklαπό την ελληνική φιλοσοφική σκέψη ως συνώνυμο του ορθού λόγου, της απόλυτης δηλαδή αιτίας του κόσμου. Αντίθετα λοιπόν  προς τις ψυχολογικές θεωρήσεις που επερωτούν τις ορμέμφυτες διαθέσεις και τα ένστικτα εντός της ψυχικής οντότητας ο Franklδιακρίνει στην διανοητική λειτουργία το καθοριστικό γνώρισμα για την συγκρότηση του εαυτού. Πρόκειται για την ανάγκη του ανθρώπου να αποδώσει νόημα στις πράξεις του με μακροπρόθεσμο ορίζοντα ώστε το παρόν να λειτουργήσει επίσης σαν εγγυητής του μέλλοντος. Το διανοητικό στοιχείο στη θεωρία του VictorFranklθα δικαιολογήσει την ονομασία από τον ίδιο της «ψυχολογίας του ύψους» που αντιπαραθέτει στη φροϋδική θεωρία του βάθους.Ο καθορισμός του νοήματος αποτελεί μια διανοητική επιλογή που αποδεικνύεται καθοριστική για τις αξίες που ενδυναμώνουν την αίσθηση υπευθυνότητας και την απόκτησηελευθερίας αποφεύγοντας έτσι την αναγωγή της ανθρώπινης ύπαρξης στις φυσιολογικές και ψυχολογικές ανάγκες.  

 

      Σχέδιο 1. Το σχεδιάγραμμα της τρίπτυχης περιγραφής της ανθρώπινης ύπαρξης όπου το διανοητικό στοιχείο διαχωρίζεται από τη ψυχολογική και τη φυσιολογική λειτουργία για να συστήσει τη ψυχολογία του ύψους στο έργο του VictorFrankl.

              Ηαπόκτησηνοήματοςαναδύεται σαν μια επιτακτική ανάγκη στον άνθρωπο ικανή να το συνδέσει ζωτικά με την αίσθηση της ζωής και γι’ αυτό το λόγο ο Franklεπιλέγει τον όρο της θέλησης [Frankl, 1959:104] για να αναφερθεί στη διανοητική προσπάθεια του ανθρώπου να νοηματοδοτήσεισυνειδητά την ύπαρξή του. Hαποτυχία του ατόμου να υποδείξει ένα νόημα ή η αδυναμία του να αναπτύξει την ανάλογη θέληση ευθύνονται για την υπαρξιακή ακύρωση πουκαταλήγει στην εμφάνιση των «νοογενετικών νευρώσεων» (noogenicneurosis) [Frankl, 1959:106] που αντιδιαστέλει στις ψυχογενετικές. Η προσέγγιση της λογοθεραπείας δεν αντιλαμβάνεται τα συμπτώματα των νευρώσεων ως νοητική ασθένεια αλλά επιχειρεί να εξομαλύνει την εσωτερική σύγκρουση παρακινώντας τον εξεταζόμενο να επαναπροσδιορίσει τη θέλησή του και τις αξίες του με τη ζωή ώστε να αποδώσει ξανά νόημα στην ύπαρξή του. Οι κεντρικέςμέθοδοιτηςλογοθεραπείαςόπωςπροτάθηκαν αρχικά από τον Franklείναι: η παράδοξη πρόθεση [paradoxicalintention], ο σωκρατικός διάλογος και η υπο-αντανάκλαση [dereflection]. Ειδικότερα, ημέθοδος του σωκρατικού διαλόγου αφορά την διαδικασία του δομημένου διαλόγου μεταξύ των ομιλητών με τη μορφή εξέτασης των αξιών και των εννοιών που χαρακτηρίζουν την καθημερινότητα και συχνότερα, θεωρούνται δεδομένες. Ότανασκείται από τον ψυχοθεραπευτή αναφέρεται στη καθοδηγημένη συζήτηση με τη διαδοχή ερωτήσεων και απαντήσεων που σκοπό έχουν να αποκαλύψουν τις βαθύτερες σκέψεις και συναισθήματα των αναλυόμενων. Για παράδειγμα, η γνωσιακή θεραπεία επικαλείται τη μέθοδο του σωκρατικού διαλόγου ώστε ο ωφελούμενος να συνειδητοποιήσει τις διαστρεβλωμένες σκέψεις (γνωσίες) που διατηρεί σχετικά με ορισμένα γεγονότα και συνήθειες καιοι οποίες εν τέλει, ευθύνονται για τις δυσλειτουργικές συνέπειες στη συμπεριφορά του [APADictionaryofPsychology]. Οι Carey / Mullan[5]επισημαίνουν τη διευρυμένη χρήση της σωκρατικής μεθόδου σε πολλαπλές περιπτώσεις όπως των ψυχώσεων, της κατάθλιψης, των διαταραχών προσωπικότητας, του θυμού, κ.α και από διαφορετικές Σχολές όπως η γνωσιακή κατεύθυνση, η ψυχανάλυση, η ατομο-κεντρική Σχολή του Adler, κ.α.Από τις άλλες μεθόδους, η υπο-αντανάκλαση αφορά τη προσπάθεια να στραφεί η προσοχή του αναλυόμενου σε θετικές καταστάσεις που κατέχουν τη θέση  προσωπικού νοήματος ώστε να υποτονίσειη ενασχόλησή του με ό,τι προκαλούσε τη δυσλειτουργική σκέψη. Ενώ ημέθοδος της παράδοξης πρόθεσης χρησιμοποιείται κυρίως στις αγχώδεις διαταραχές ως ένα γνωσιακό εργαλείο που σκοπό έχει να επαναπροσδιορίσει τη σχέση του ωφελούμενου με τις αγχώδεις καταστάσεις. Η καθοδηγημένη, φαντασιακή διόγκωση του γεγονότος και ακολούθως η συνειδητή προσπάθεια του αναλυόμενου να αποστασιοποιηθεί από αυτόαποτελούν σημαντικά βήματα σε αυτή τη περίπτωση για την αποκατάσταση των δυσλειτουργικών γνωσιών που αυτή/αυτός διαθέτει.

            Οι θεωρία του Frankl απέκτησε περαιτέρω εξέλιξητα επόμενα χρόνια εξειδικεύοντας περαιτέρω την επιστημολογική προσέγγιση, την ορολογία και τη μεθοδολογία της. Σημαντικός σταθμός υπήρξε η ίδρυση το 1982 της Εταιρίας Λογοθεραπείας και Υπαρξιακής Αναλυτικής Ψυχοθεραπείας στη Βιέννη.Ενώ, στη σύγχρονη κλινική πρακτική η λογοθεραπείαεδραιώθηκε ευρύτεραμε την ονομασία τηςνοηματο-κεντρικήςψυχοθεραπείας [LoriP. MontrossThomas, EmilyA. Meier&ScottA. Irwin:2014, SchulenbergE., Stefan, NassifCarrie, etal:2008, EfrenY. Martınez, IvonneA. Florez:2014].

              Ώστε η σύγχρονη ψυχολογική έρευνα, υπογραμμίζουν οι Martinez&Florez[6], επιδεικνύει ισχυρό ενδιαφέρον για την προσέγγιση της λογοθεραπείας στο κλινικό περιβάλλον όπου οι μέθοδοι και η θεωρητική κατεύθυνση έχουν εφαρμοστεί  σε διαφορετικά πεδία όπως για τη θεραπεία της κατάθλιψης, διαταραχών από ψυχότροπες ουσίες, διατροφικές διαταραχές, αγχώδεις διαταραχές, ναρκισσιστικές διαταραχές, διαταραχές οριακής προσωπικότητας, ψυχαναγκαστικές διαταραχές, κλπ.Επίσης, προτάθηκε σε περιπτώσεις ασθενών σε τελικό στάδιο καρκίνου, μελαγχολίαςκαθώς επίσης σε θεραπείες ανάρρωσης/.ενδυνάμωσης ασθενών. Τέλος, μελέτες σχετικά με τη λογοθεραπεία  σημειώνουν τη θετική επίδρασή της για τους σκοπούς της ευημερίας, της ικανοποίησης από τη ζωή, της αυτοεκτίμησης, κ.α.[7]

Επίλογος:Ο διανοητικός χαρακτήρας της ανθρώπινης υπόστασης. Φιλοσοφία και ψυχοθεραπεία.

              Hλογοθεραπείαεπιδεικνύει με τον καλύτερο τρόπο τη διασύνδεση της φιλοσοφικής σκέψης με την ανθρώπινη συμπεριφορά για τους σκοπούς της ψυχοθεραπείας.Τα ενδοσκοπικά αίτια όπως προτάθηκαν από την ψυχαναλυτική Σχολή και τη ψυχολογία του  βάθους αντικαταστάθηκαν από την έννοια της «πνευματικότητας» που περιγράφεται από τον Franklως η δυνατότητα του ατόμου να αναστοχάζεταιτην ύπαρξή του αποδίδοντας στον εαυτό της/του ένα ιδιαίτερο νόημα που δικαιολογεί τη θέλησή του για ζωή. Η έννοια της πνευματικότητας στο έργο του Frankl, σημειώνουν οι Martinez&Florez[8], δεν πρέπει να ταυτίζεται με το θρησκευτικό στοιχείο αλλά περισσότερο με την κατοχή αξιών που θεωρούνται κεντρικές για την ύπαρξη του ατόμου. Οι αξίες αυτές επαναπροσδιορίζουν τη συμπεριφορά της/του αποδίδοντας νόημα στην ύπαρξή της/του. Η αδυναμία του ατόμου να αποδώσει νόημα στην ύπαρξή του προκαλεί ένα υπαρξιακό κενό[existentialvacuum][9]που ευθύνεται για τις νοογενετικές νευρώσεις.

            Η λογοθεραπεία προσεγγίζει τις ψυχολογικές συμπεριφορές επερωτώντας την συνειδητή ικανότητα του ατόμου να αποστασιοποιηθεί αρχικά από τη δυσλειτουργική συμπεριφορά (self’-distancing) και ακολούθως να αποδώσει για τον εαυτό του ένα προσωπικό νόημα που συμπίπτει με την αιτία της ύπαρξης του (self-trascendence)[10]. Με αυτό τον τρόπο η περιγραφή της ψυχικής κατάστασης ανάγεται από την διαπίστωση της ψυχικής ασθένειας στην διανοητική επιλογή της υπευθυνότητας και του καθορισμού της ελευθερίας για το άτομο.     

Βιβλιογραφία

  • ΑPADictionaryofPsychologyστονιστότοποhttps://dictionary.apa.org/ [τελευταίαενημέρωση 24/11/2020].
  • [Deurzen van, Emmy, Craig, Eric, Lange, Alfried, et al. εκδ.], The Willey World Handbook of Existential Therapy, Willey-Blackwell, H.Π.Α
  • Frankl, Victor, Man’s Search, Beacon Press, Μασαχουσέτη 1959.
  • Lἅnge,Alfried,“From Victor’s Frankl logotherapy to existential analytic psychotherapy” στοπεριοδ. European Psychotherapy, τόμος 12, 2014-2015, σ. 67-83.
  • Lἅnge,Alfried, «Existential anlysis-The search for an approval of life» στονιστότοποGeneral Introduction - GLE International (existenzanalyse.org)
  • Martınez, Efren Y. , Florez, Ivonne A., «Meaning-Centered Psychotherapy: A Socratic Clinical Practice» στοπεριοδικό  Journal of Contemporary PsychotherapyOn the Cutting Edge of Modern Developments in Psychotherapy, τόμος 45τεύχος 1, Μάρτιοςσ. 37–48·
  • Montross Thomas, Lori P.,Meier, Emily A. & Scott, Irwin, «Meaning-Centered Psychotherapy: A Form of Psychotherapy for Patients with Cancer» στοπεριοδικό. Curr Psychiatry Rep,τόμος 16 τεύχος 10, Οκτώβριος 2014,σ. 488-499.
  • Schulenberg E., Stefan, Nassif Carrie, et al. «Logotherapy for clinical practice» στοπεριοδ. Psychotherapy Theory, Research, Practice, Training Copyright 2008 by the American Psychological Association 2008, Vol. 45, No. 4, 447–463.
  • Carey, Timothy A. & Mullan, Richard J. «What is Socratic Questioning? » στοπεριοδικό Psychotherapy: Theory, Research, Practice, Training, τόμος 41 τεύχος 3, 2004, 217-226.

Γεωργία Τσουδερού                                   Αθήνα, 27/11/2020                                          

M.A.Φιλοσοφία

Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από τους αυτοματισμούς αποστολέων ανεπιθύμητων μηνυμάτων. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε τη JavaScript για να μπορέσετε να τη δείτε.

 

[1]Victor Frankl, Man’s Search for Meaning, Beacon Press, Μασαχουσέτη 1959,

[2]Η λογοθεραπεία, διευκρινίζει ο Frankl, διακρίνεται κύρια από την ψυχανάλυση καθώς επικεντρώνεται στη μακροσκοπική και εξωστρεφή διαχείριση της θέλησης για ζωή αντίθετα στην ενδοσκοπική και αναδρομικήκατεύθυνση της τελευταίας προς τον ψυχισμό των ατόμων. [Frankl, 1959: 104].

[3]Ό.π., σ.105.

[4]AlfriedLἅnge, “From Victor’s Frankl logotherapy to existential analytic psychotherapy” στοπεριοδ. European Psychotherapy, τόμος 12, 2014-2015, σ. 67-83.

[5]Timothy A. Carey & Richard J. Mullan, «What is Socratic Questioning? » στοπεριοδικό Psychotherapy: Theory, Research, Practice, Training, τόμος 41τεύχος3, 2004, σ. 217-218.

[6]Efren Y. Martınez, Ivonne A.Florez, «Meaning-Centered Psychotherapy: A Socratic Clinical Practice» στοπεριοδικό Journal of Contemporary PsychotherapyOn the Cutting Edge of Modern Developments in Psychotherapy, τόμος 45τεύχος 1, Μάρτιος 2014, σ. 37-38.

[7]Ό.π., σ. 37.

[8]Ό. π., σ. 37–48.

[9]Frankl, Victor, Man’s Search, Beacon Press, Μασαχουσέτη 1959, σ. 110-111.

[10]Martınez, Efren Y. , Florez, Ivonne A., «Meaning-Centered Psychotherapy: A Socratic Clinical Practice» στοπεριοδικό  Journal of Contemporary PsychotherapyOn the Cutting Edge of Modern Developments in Psychotherapy, τόμος 45τεύχος 1, Μάρτιος 2014.σ.40.

Read 974 times