ΕΠΙΜΟΡΦΩΤΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ ΑΠΟ Τ…

Το Αegean College διοργανώνει δύο καινοτόμα προγράμματα κατάρτισης, που απευθύνονται σε εργαζόμενους στην ψυχική υγεία...

ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΣΥΜΒΟΥΛΕ…

Σας καλωσορίζουμε στο επιστημονικό συνέδριο με θέμα: "Συμβουλευτική-Coaching-Διαμεσολάβηση και Διευκόλυνση: Γεφυρώνοντας τις διάφορες για μια...

Ετήσιο Πρόγραμμα: “Επιμόρφωση …

Τα Επαγγελματικά Προγράμματα Ενδυνάμωσης και Συμβουλευτικής του Πανεπιστημίου Αιγαίου ανακοινώνουν την έναρξη της διαδικασίας υποβολής...

ΕΤΗΣΙΑ Σεμινάρια Εισαγωγής στη…

Ανοιχτά Προγράμματα Ψυχολογίας Πανεπιστημίου Αιγαίου Έναρξη: Νοέμβριος 2017 Δίδακτρα: 150 ευρώ Λήξη εγγραφών: 31/10 /2017 Το Πανεπιστήμιο Αιγαίου στα...

Μοναξιά

Η αρχή της κατ´ επιλογήν μοναξιάς μοιάζει με ελευθερία. Αποτινάσσεις από πάνω σου όλα όσα...

Ζωή

Καλώς ήλθατε στο ηλεκτρονικό παιχνίδι, που λέγεται Ζωή. Θα σας πείσουν με ευκολία πως έχετε ένα...

Μεσημέρι και το επισκεπτήριο τ…

Μεσημέρι και το επισκεπτήριο τελειώνει. Λαθραίοι συγγενείς πασχίζουν να παρατείνουν την παρουσία τους, περικυκλώνουν γιατρούς...

ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ: ΣΥΝΕΔΡΙΟ…

ΠΡΟΣΚΛΗΣΗ ΣΥΜΜΕΤΟΧΗΣ ΣΕ ΣΥΝΕΔΡΙΟ

Ο σαμποτέρ του μυαλού μας

Το παρακάτω άρθρο εξετάζει, με βάση επιστημονικά δεδομένα για τη λειτουργία της αντίληψης, το αν...

Τετάρτη, 14 Ιουνίου 2017 12:19

Ο σαμποτέρ του μυαλού μας

Το παρακάτω άρθρο εξετάζει, με βάση επιστημονικά δεδομένα για τη λειτουργία της αντίληψης, το αν και κατά πόσο οι αρνητικές σκέψεις των ανθρώπων για τα γεγονότα αποτελούν την ίδια την πραγματικότητα ή την υποκειμενική ερμηνεία της.

Μία από τις καθοριστικές για την ανθρώπινη συνειδητότητα λειτουργίες είναι αυτή της αντίληψης, η οποία, αποτελώντας σύνθετη εγκεφαλική διεργασία, εκκινεί από συγκεκριμένα πράγματα και προϋποθέτει βεβαίως την ικανότητα συγκέντρωσης της προσοχής μας σε αυτά. Έτσι, λοιπόν, αφού εστιάσουμε την προσοχή μας σε κάποιο αντικείμενο, προσλαμβάνουμε το αντίστοιχο ερέθισμα μέσω των αισθητηρίων οργάνων μας και μέσα από το συντονισμό των αισθήσεων μας: όραση, ακοή, όσφρηση, αφή και γεύση βάζουν τα δυνατά τους, ώστε η προσλαμβανόμενη πληροφορία να φτάσει στον «αρχηγό» εγκέφαλο όσο το δυνατόν πιο σώα και αβλαβής. Τι γίνεται όμως όταν αυτή η συγκεκριμένη πληροφορία, φτάνοντας στον προορισμό της, έχει να αντιμετωπίσει τις ήδη αποκτηθείσες γνώσεις και εμπειρίες μας, τα πιστεύω μας, τις υποκειμενικές προσδοκίες μας για τα γεγονότα ή τις καταστάσεις, τα κίνητρα και τις τρέχουσες συναισθηματικές αποχρώσεις ενδεχόμενης χαράς, αγάπης, λύπης, θυμού ή φόβου; Άραγε πόσες πιθανότητες έχει και σε ποιο βαθμό μπορεί να μείνει ανεπηρέαστη και αναλλοίωτη μετά από μια τέτοια συνάντηση;

Η αντίληψη της εξωτερικής και της εσωτερικής μας πραγματικότητας δε συνιστά παθητική αντανάκλαση των πραγμάτων, αλλά μια διαδικασία κατά την οποία ο κάθε άνθρωπος ανακατασκευάζει δημιουργικά τις βασικές τους όψεις. Εν ολίγοις, η ανθρώπινη αντίληψη κάνει την εκκίνηση της μέσω της αίσθησης, αλλά ολοκληρώνεται μέσω της «ερμηνείας» που επιτελούν η σκέψη, η μνήμη, οι προσδοκίες και τα συναισθήματα μας και φυσικά αυτή η ερμηνεία είναι που παράγει και διαφοροποιεί τις συμπεριφορές μεταξύ των ατόμων απέναντι στο ίδιο συμβάν. Ας δώσουμε ένα πολύ απλό παράδειγμα από το χώρο του σχολείου: κατά τη διάρκεια της διδακτικής ώρας υπάρχει αρκετή φασαρία στην τάξη και η δασκάλα επιλέγει να αποβάλλει από την αίθουσα τρείς μαθητές προς παραδειγματισμό των υπολοίπων. Ο μαθητής Α σκέφτεται ότι δεν αξίζει την τιμωρία, αντιδρά με θυμό και χτυπά δυνατά την πόρτα καθώς φεύγει. Ο μαθητής Β θεωρεί ότι ορθώς αποβλήθηκε, κατηγορεί τον εαυτό του και αισθάνεται λύπη, ενώ υπόσχεται ότι δε θα το ξανακάνει. Ο μαθητής Γ απλώς αδιαφορεί για το γεγονός και βγαίνει από την αίθουσα, νιώθοντας χαρά που «γλίτωσε το μάθημα»! Ένα γεγονός, τρείς διαφορετικές διαδικασίες σκέψης, τρεις διαφορετικές συναισθηματικές αντιδράσεις, τρείς διαφορετικές συμπεριφορές. Και εύλογα μπορεί να αναρωτηθεί κανείς… Είναι τα ίδια τα γεγονότα που μας προκαλούν αναστάτωση ή οι σκέψεις μας για τα γεγονότα;

Είναι αυτονόητο ότι πολλά συμβάντα, όπως για παράδειγμα ο θάνατος ενός αγαπημένου προσώπου, είναι από τη φύση τους δυσάρεστα και καθιστούν σχεδόν αναπόφευκτο τον ψυχικό πόνο. Ωστόσο, οι συναισθηματικές και συμπεριφορικές αντιδράσεις των ατόμων απέναντι στην απώλεια διαφοροποιούνται ανάλογα με τη φιλοσοφία του εκάστοτε κοινωνικοπολιτισμικού και θρησκευτικού πλαισίου για τον θάνατο, την κηδεία και την ταφή. Στη βάση της ίδιας λογικής, όπως μια κοινωνία με συγκεκριμένη πολιτισμική και θρησκευτική παιδεία γαλουχεί τις πεποιθήσεις των υπηκόων της προκαθορίζοντας ως ένα βαθμό τον τρόπο σκέψης και συμπεριφοράς τους, έτσι και μια οικογένεια βάζει τους δικούς της θεμέλιους λίθους στη διαμόρφωση των μελών της. Ο άνθρωπος, από τη στιγμή που γεννιέται και καθ’ όλη τη διάρκεια της ζωής του αποτελεί πάντα μέρος ενός ή περισσότερων συστημάτων, με τα οποία βρίσκεται σε συνεχή αλληλεπίδραση, ξεκινώντας από το μικροσύστημα του που είναι η οικογένεια, μέχρι και το μακροσύστημα της κοινωνίας που τον υποδέχεται με την ενηλικίωση. Επομένως, στρατιές ερεθισμάτων καταφθάνουν από διαφορετικά συστήματα για να αναμιχθούν και να συγχωνευθούν σε ένα ενιαίο σύνολο, κατασκευάζοντας νοητικές αναπαραστάσεις και συνθέτοντας «οδικούς χάρτες», σύμφωνα με τους οποίους θα πορευτεί κανείς στη ζωή του. Το σύνολο αυτό ονομάζεται προσωπικότητα, ενώ οι «οδικοί χάρτες» περιλαμβάνουν πεποιθήσεις, προσδοκίες, κίνητρα, προκαταλήψεις, προσωπικούς και κοινωνικούς κανόνες, ιδανικά, επιθυμίες και ανάγκες , αντανακλώντας συγκεκριμένα μοτίβα σκέψης και συμπεριφοράς.

Γίνεται, λοιπόν, κατανοητό, ότι οι άνθρωποι διαφέρουν μεταξύ τους ακριβώς επειδή διαφέρει ο τρόπος αντίληψης και επεξεργασίας τόσο των εξωτερικών όσο και των εσωτερικά παραγόμενων πληροφοριών. Τι συμβαίνει όμως όταν αυτός ο τρόπος δρα εις βάρος μας γεννώντας αρνητικά συναισθήματα και εγκαθιστώντας συμπεριφορές που αφενός δυσκολεύουν την προσαρμογή μας στο περιβάλλον και αφετέρου ανατροφοδοτούν τον ήδη υπάρχοντα δυσλειτουργικό τρόπο σκέψης; Ας πάρουμε για παράδειγμα μια γυναίκα η οποία λειτουργεί με βάση το μοτίβο πως για να είναι ευτυχισμένη, θα πρέπει οι άλλοι να σκέφτονται θετικά γι’ αυτήν. Η γυναίκα αυτή εγκαταλείπεται από τον σύντροφο της και εισπράττοντας την απόρριψη, αισθάνεται θλίψη, ενοχές και θυμό απέναντι στον εαυτό της, τον οποίο ορίζει ως υπαίτιο για τη διάλυση της σχέσης της. Το γεγονός αυτό έχει ως αποτέλεσμα τον εκούσιο εγκλεισμό της στο σπίτι, εντείνοντας φυσικά τις συμπεριφορές «παραίτησης» που έχει υιοθετήσει και συνεπώς τις σκέψεις αυτομομφής και τα αρνητικά της συναισθήματα. Ποιος είναι όμως αυτός που εγκλώβισε τη συγκεκριμένη γυναίκα σε έναν αδιαλείπτως ανατροφοδοτούμενο κύκλο θλίψης, απογοήτευσης, φόβου μοναξιάς, ενοχής και απαισιοδοξίας για το μέλλον; Ποιος είναι αυτός που σαμποτάρει το μυαλό της και δεν της επιτρέπει να αντιμετωπίσει την απώλεια με περισσότερο υγιείς τρόπους;

Μα, φυσικά, ο εαυτός της. Ο ίδιος μας ο εαυτός είναι αυτός που πολλές φορές μετατρέπεται αυθαίρετα και χωρίς να το καταλαβαίνουμε σε «σαμποτέρ» του μυαλού μας, παρερμηνεύοντας τα γεγονότα ή τις καταστάσεις κατά τέτοιο τρόπο, ώστε να διασφαλίσει την εναρμόνιση τους με τα ήδη υπάρχοντα αποκρυσταλλωμένα σχήματα γνώσης. Αν, επί παραδείγματι, κάποιος υποφέρει από χαμηλή αυτοεκτίμηση και πιστεύει ότι δεν αξίζει, τότε πολύ συχνά μπορεί να ερμηνεύει το παραμικρό λάθος του σαν πλήρη αποτυχία, απλώς για να επιβεβαιώσει την αρνητική του αυτοεικόνα. Ομοίως, η υπέρμετρη εξιδανίκευση του εαυτού στο πλαίσιο μιας ναρκισσιστικά δομημένης προσωπικότητας και συνεπώς η πρόθεση επίτευξης ακραία υψηλών, μη ρεαλιστικών στόχων που καθιστούν την αποτυχία –και άρα την απογοήτευση- δεδομένη, συνιστά την άλλη πλευρά του ίδιου νομίσματος. Και στις δύο περιπτώσεις το άτομο αδυνατεί να αντιληφθεί τις ικανότητες και τις δυνατότητες του σε σχέση με τον ρεαλισμό τον πραγμάτων. Έτσι, λοιπόν, η κάθε πληροφορία δεν αρκεί απλώς να «κόψει εισιτήριο» για να περάσει στον εγκέφαλο μας, αλλά θα πρέπει να έχει και την κατάλληλη «ενδυμασία» , προκειμένου να είναι συμβατή, να ανταποκρίνεται, δηλαδή, στις απαιτήσεις του. Και τότε ο σαμποτέρ, σε ρόλο «ενδυματολόγου», αποκρύπτει τόσο έντεχνα τη γυμνή, αντικειμενική αλήθεια, αφήνοντας την υποκειμενικότητα σχεδόν να μας τυφλώσει. Άραγε μπορούμε να τον εντοπίσουμε και να προλάβουμε τη δράση του και αν ναι, με ποιους τρόπους μπορεί να γίνει αυτό;

Προχωρώντας αποφασιστικά στη σύνθεση του δικού μας οδηγού αυτοβοήθειας θα μπορούσαμε σε ένα πρώτο , αλλά σημαντικό βήμα, να καλλιεργήσουμε την ικανότητα αναγνώρισης των σκέψεων που μας περνούν απ’ το μυαλό κατά τη βίωση ενός δυσάρεστου γεγονότος ή, με άλλα λόγια, να αναρωτηθούμε: Τι είναι αυτό που μας λέει ο σαμποτέρ εκείνη τη στιγμή; Πώς μας επηρεάζει συναισθηματικά και σε τι είδους συμπεριφορές μας οδηγεί; Έπειτα, αφού τον «τσακώσουμε» , δεν έχουμε παρά να συνδιαλεχθούμε μαζί του και να τον αμφισβητήσουμε: Πόσο βέβαιοι είμαστε ότι μας λέει την αλήθεια; Ποιες είναι οι αποδείξεις του γι΄αυτά που λέει; Πώς κατάφερε να μας πείσει; Τι επιχειρήματα έχουμε εναντίον του;. Η αναγνώριση και εν συνεχεία η αμφισβήτηση του οδηγούν αυτομάτως στην εξεύρεση εναλλακτικών ερμηνειών που πιθανότατα να μην είχαμε ποτέ μέχρι τώρα ανακαλύψει, όντας παγιδευμένοι στις διαστρεβλώσεις της αντίληψης και της εικόνας του εαυτού, και οι οποίες με τη σειρά τους μπορούν να αλλάξουν τις αντιδράσεις μας και να βελτιώσουν τον τρόπο λειτουργίας μας. Έχοντας πάντα κατά νου την υποκειμενική επένδυση της αλήθειας, τόσο νοητικά όσο και συναισθηματικά, δεν έχουμε τίποτα να χάσουμε με το να ελέγξουμε την αξιοπιστία και την εγκυρότητα του «σαμποτέρ» αλλά και να αναλογιστούμε τι θα συμβεί εάν συνεχίσουμε να του επιτρέπουμε να μας επηρεάζει. Η εστίαση της προσοχής μας στη σκέψη και η διάθεση για πειραματισμό είναι δύο βασικά «όπλα» σε αυτό το ταξίδι διερεύνησης! Ας γίνουμε, λοιπόν, οι μικροί ερευνητές του εαυτού μας…

Ιωάννα Ξύγκη

Στρατιωτικός Ψυχολόγος

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Aaron T. Beck, Brian F. Shaw, A. John Rush, Gary Emery (1979). Cognitive Therapy Of Depression, The Guilford Press

Ουλής Π. (2012,2η αναθεωρημένη έκδοση). Κλινική Ψυχοπαθολογία, Εκδόσεις ΒΗΤΑ

Παπακώστας Ι. (1994). Γνωσιακή Ψυχοθεραπεία: Θεωρία & Πράξη, Εκδόσεις ΙΕΘΣ

Κατηγορία Ψυχολογία

Το παρακάτω άρθρο έχει ως σκοπό να προβληματίσει γύρω από το αν και κατά πόσο ο σημερινός άνθρωπος  μπορεί να είναι και να αισθάνεται ελεύθερος μέσα στο χείμαρρο των ερεθισμάτων που δέχεται καθημερινά και μεταξύ των οποίων καλείται να επιλέξει.

Με μια πρώτη ματιά στον 21ο αιώνα θα μπορούσε κανείς να πει, πως η ραγδαία εξέλιξη της επιστήμης και της τεχνολογίας έχει εισάγει τον σύγχρονο άνθρωπο στην «επανάσταση» της νέας εποχής. Μιας εποχής που με μια απλή, καθημερινή ένεση εισάγει στις ζωές μας μια σωρεία επιλογών: μπορώ να πάω στη δουλειά μου με το αμάξι, το μηχανάκι ή το μετρό, μπορώ να κάνω χρήση του gps ή του υπερσύγχρονου κινητού τηλεφώνου μου κατά τη διαδρομή, μπορώ να απολαύσω οποιαδήποτε στιγμή τις απεριόριστες δυνατότητες του διαδικτύου, μπορώ να επιλέξω ελεύθερα τον αριθμό ή και το φύλο των σεξουαλικών μου συντρόφων, μπορώ να επιλέξω ανάμεσα στα μαύρα, τα καφέ ή τα κόκκινα παπούτσια, μπορώ να περάσω το απόγευμα μου με τους πραγματικούς φίλους μου ή τους διαδικτυακούς φίλους μου ή τον σύντροφο ή ακόμα κυνηγώντας pokemon. Επιλογές όχι μόνο αποδεκτές αλλά και επιδοκιμαστέες. Και το καλύτερο; Η ένεση είναι εντελώς ανώδυνη, ακίνδυνη και «ελεγχόμενου» κόστους. Αξιοζήλευτο, έτσι;

«Ναι» θα απαντούσαν πολλοί, εφόσον η επιλογή προϋποθέτει ελευθερία και η ελευθερία συνεπάγεται επιλογή. Άρα , λοιπόν, σήμερα είμαστε περισσότερο ελεύθεροι παρά ποτέ δεδομένων των ολοένα αυξανόμενων διαθέσιμων επιλογών μας. Ωστόσο, ενδιαφέρον προκαλεί η αντίφαση πως, αν και με περισσότερες ελευθερίες, ο κόσμος μας αντιμετωπίζει όλο και περισσότερα δεινά, με την οικονομική δυσπραγία να ταλανίζει ολοένα κ μεγαλύτερο ποσοστό του πληθυσμού, με τον καρκίνο να εμπλουτίζει με ξέφρενους ρυθμούς τη συλλογή των θυμάτων του, με την κατάθλιψη να κρατά περήφανα και σφιχτά τα ηνία στα κρούσματα των ψυχικών διαταραχών και την αυτοκτονία να βρίσκεται ανάμεσα στις 3 πρώτες αιτίες θανάτου παγκοσμίως. Και ίσως το φλέγον ερώτημα που θα έπρεπε να μας απασχολεί να μην είναι το «γιατί» η σημερινή οικονομική, ανθρωπιστική, κοινωνική και πολιτισμική κρίση δημιουργήθηκε, αλλά το «πώς» καταφέρνει να στέκει αμείλικτη και να βαθαίνει μέρα με τη μέρα. Άλλωστε, τις αιτίες της μπορεί ο καθένας να τις φανταστεί και πιθανότατα να τις ανάγει σε εξωτερικούς παράγοντες ( «φταίει η ανεργία, φταίει το κράτος…»), χωρίς φυσικά να μπορεί να τις ανατρέψει, εφόσον αφορούν γεγονότα τα οποία ανήκουν σε χρόνο παρελθοντικό. Πώς όμως καταφέρνει να κατατρύχει το παρόν μας; Μήπως οι επιλογές μας είναι αυτές που τη θρέφουν;

Επιλογή σημαίνει δέσμευση. Κι αυτό γιατί, όταν επιλέγουμε, δεσμευόμαστε εσωτερικά προς το αντικείμενο της επιλογής μας, γεγονός που μας πιέζει να φερόμαστε και να αισθανόμαστε με τρόπους που δικαιώνουν την προηγούμενη απόφαση μας. Ένα απλό αλλά αντιπροσωπευτικό παράδειγμα αφορά στο αποτέλεσμα μιας μελέτης καναδών ψυχολόγων (Knox & Inkster, 1968), η οποία αποκάλυψε κάτι πολύ ενδιαφέρον για τους στοιχηματοπαιξίες του ιπποδρόμου: αφού στοιχηματίσουν, οι πιθανότητες να νικήσει το δικό τους άλογο αυξάνονται σημαντικά στο μυαλό τους κατά ένα μαγικό τρόπο, ενώ μόλις πριν από το στοίχημα δε νιώθουν καθόλου σίγουροι για τη νίκη. Γιατί συμβαίνει αυτό; Γιατί οι άνθρωποι έχουμε την ανάγκη να νιώθουμε συνεπείς με αυτό που έχουμε αποφασίσει κι έτσι απλώς πείθουμε τον εαυτό μας ότι έχουμε κάνει τη σωστή επιλογή, κάτι που αναμφίβολα μας κάνει να αισθανόμαστε ανακούφιση. Εν ολίγοις δηλαδή φροντίζουμε, ώστε να υπάρχει αρμονία ανάμεσα στις σκέψεις , τις πεποιθήσεις και τις επιλογές μας, με σκοπό να αποφύγουμε το άγχος ή τη σύγχυση που θα προκαλούσε μια πιθανή ενδοψυχική σύγκρουση. Ο δυτικός πολιτισμός, άλλωστε, επικροτεί τον υψηλό βαθμό συνέπειας, θεωρώντας τον ένδειξη προσωπικής και διανοητικής δύναμης. Και αναρωτιέμαι... Πόσο συχνά η παγίδα της συνέπειας που κρύβει η εκάστοτε επιλογή μας μπορεί να μας κάνει να ενεργήσουμε με τρόπους , οι οποίοι στην πραγματικότητα αντιτίθενται στα καλώς εννοούμενα συμφέροντα μας;

Ίσως περισσότερο συχνά απ’ όσο μπορούμε ή θέλουμε να φανταστούμε. Πόσο μάλλον όταν η συνέπεια αυτή μετατρέπεται σε μια αυτοματοποιημένη αντίδραση: δε χρειάζεται να σκεφτώ τα υπέρ και τα κατά της απόφασης μου, απλώς την υποστηρίζω μέσα από τις σκέψεις μου, το συναίσθημα και τις πράξεις μου. Έτσι, βρίσκω τον τέλειο τρόπο να αποφύγω αφενός την κούραση της συνεχούς σκέψης και αφετέρου τη συνειδητοποίηση πραγμάτων που θα με ενοχλούσαν, με αποτέλεσμα η συνέπεια να μετατρέπεται σε ένα θηρίο ανίκητο απέναντι σε κάθε μάχη που δίνει η λογική. Δεν είναι σαφώς προτιμότερο από την ανησυχία και το άγχος της επίπονης και συνάμα χρονοβόρας διαδικασίας αναζήτησης λύσης στο πρόβλημα ή παραδοχής ενός πιθανού σφάλματος; Και ποια είναι η δύναμη που γεννά τη συνέπεια;

Μα βέβαια η δέσμευση, σύμφωνα με τους κοινωνικούς ψυχολόγους. Μια δύναμη που μπορεί να γίνει τρομακτικά ισχυρή, αφού, ενεργοποιώντας τη συνέπεια, μπορεί να νικήσει ακόμα και τη λογική. Η δέσμευση, όμως, ενέχει ευθύνη. Ευθύνη όχι μόνο προς τον εαυτό μας αλλά και προς ανθρώπους του περιβάλλοντος μας. Αναπόφευκτα, όταν μια απόφαση μας πάρει σάρκα και οστά επηρεάζει όχι μόνο τις δικές μας επόμενες επιλογές και συμπεριφορές, αλλά και των ανθρώπων που μας περιβάλλουν, εφόσον η κοινωνική αλληλεπίδραση αποτελεί ζωτικό συστατικό της καθημερινότητας. Αυτό βέβαια σημαίνει ότι και οι δικές μας επιλογές μπορεί να επηρεάζονται από επιλογές τρίτων. Είναι άραγε οι επιλογές μας αποκλειστικά δικές μας; Με ποιά κριτήρια επιλέγουμε;

Περισσότερες δυνατές επιλογές, περισσότερες δυνατές εσωτερικές δεσμεύσεις. Και η εσωτερική δέσμευση αναμφίβολα αντιστρατεύεται την ψυχική ελευθερία. Ακόμα κι όταν δεν προχωρήσω στην υλοποίηση μιας επιλογής, η ύπαρξη της δυνατότητας της κρατά δέσμια τη σκέψη μου, εντείνει την αναποφασιστικότητα και αφαιρεί τη συγκέντρωση μου στο παρόν. Αυτή η έλλειψη της συγκέντρωσης στο «τώρα» αποτελεί και τη νεύρωση της εποχής μας: ο σύγχρονος δυτικός άνθρωπος ζει από τη μια στη σκιά του παρελθόντος του, με την αναπόληση ή την προσπάθεια διαφυγής από αυτό, κι από την άλλη στο μέλλον, είτε κάνοντας όνειρα είτε πλημμυρίζοντας από ανησυχία και φόβο για αυτά που πρόκειται να του συμβούν. Οι ξέφρενοι ρυθμοί της ζωής και η ταχύτητα με την οποία τρέχουν οι εξελίξεις κρατούν το νου συνεχώς απασχολημένο, αποπροσανατολισμένο από τις πραγματικές του ανάγκες και συνεπώς αδύναμο να διαχειριστεί την καθημερινότητα του. Πόσο ελεύθερος είναι τελικά;

Το πρόβλημα της σημερινής κοινωνίας είναι ότι παράγει υλισμό την ίδια στιγμή που αδυνατεί να παράγει πολιτισμό. Η ύλη λατρεύεται σα θεός και η αφθονία των αγαθών της, είτε μπορεί κανείς να τα απολαύσει, είτε όχι, συνεπάγεται αυτόματα στέρηση των αισθημάτων εσωτερικής ελευθερίας και ηρεμίας. Στην πρώτη περίπτωση διότι, όπως είπαμε, η επιλογή γεννά τη δέσμευση, ενώ στη δεύτερη περίπτωση η αδυναμία επιλογής δεσμεύει τη σκέψη και απελευθερώνει συναισθήματα λύπης, θυμού και απογοήτευσης προς έναν εαυτό που αδυνατώντας να ανταποκριθεί στο υπερκαταναλωτικό πρότυπο, νιώθει μη αποδεκτός και αποσύρεται κοινωνικά. Πληθώρα εξωτερικών ερεθισμάτων βομβαρδίζουν το μυαλό μας καθημερινά και το καλούν να τα επεξεργαστεί, να κάνει συλλογισμούς, να οδηγηθεί σε συμπεράσματα, να αποφασίσει. Αλήθεια, πόσες φορές μπορεί να μείνει κάποιος ξάγρυπνος στην προσπάθεια του να ολοκληρώσει αυτή τη διαδικασία;

«Το παράδοξο φαινόμενο με τους πιο πολλούς ανθρώπους σήμερα είναι ότι είναι μισοκοιμισμένοι όταν είναι ξύπνιοι και μισοξύπνιοι όταν κοιμούνται ή όταν θέλουν να κοιμηθούν» (Έριχ Φρόμ, Η τέχνη της Αγάπης, 1956). Λίγο παραπάνω από μισό αιώνα μετά, η παραδοχή αυτή υψώνει σθεναρά το ανάστημα της απέναντι σε κάθε απόπειρα αμφισβήτησης, εφόσον η παθολογία της κοινωνίας καθρεφτίζεται πάνω στον ίδιο τον άνθρωπο αλλά και τρέφεται από αυτόν. Ποιος είναι αυτός που μπορεί να σπάσει το φαύλο κύκλο και πόσο εύκολο είναι να επιτευχθεί;

Ερωτήματα πολλά, που αποτελούν τροφή για σκέψη κ μας θέτουν προ των ευθυνών μας. Ευθύνη ατομική αλλά και συλλογική, η συνειδητοποίηση της οποίας αποτελεί το πρώτο βήμα στην ενεργοποίηση του κινήτρου για αλλαγή. Η συνειδητοποίηση ότι οι τόσες επιλογές υπάρχουν για να μας εξυπηρετούν, όταν παραστεί ανάγκη και όχι για να τις εξυπηρετούμε εμείς πάση θυσία, είναι αυτή που θα δώσει την απάντηση στο αν τελικά η ύπαρξη πληθώρας επιλογών συνιστά «σκλαβιά ή ελευθερία». Κι ίσως η σημερινή «κρίση» να μπορεί να ιδωθεί ως μια πραγματική ευκαιρία αποκάλυψης των πραγματικών μας αναγκών, αποτελώντας εκ των πραγμάτων τροχοπέδη στην περαιτέρω δημιουργία και ικανοποίηση πλασματικών αναγκών. Η αλλαγή κατακτάται μέσα από την αυτεπίγνωση και ο δρόμος για την τελευταία είναι δύσκολος και επώδυνος, αλλά ίσως ο μόνος που μπορεί να επαναφέρει τις ισορροπίες και να ορίσει και πάλι τον άνθρωπο κυρίαρχο του εαυτού του.

Ιωάννα Ξύγκη
Στρατιωτικός Ψυχολόγος

 

Μία σελίδα των Προγραμμάτων Ψυχικής και Κοινοτικής Υγείας του Πανεπιστημίου Αιγαίου

Logo Aegean 0

Top
We use cookies to improve our website. By continuing to use this website, you are giving consent to cookies being used. More details…